Người làm báo - người đi nhặt những hạt giống của xã hội

Nghề báo không chỉ là "đưa tin"

Có người từng nói nghề báo là nghề "đi trước bình minh, về sau ánh đèn thành phố". Một nghề luôn gắn với tốc độ, với thông tin, với những sự kiện nóng hổi của đời sống.

Nhưng nếu chỉ nhìn nghề báo như công việc đưa tin, có lẽ vẫn chưa đủ. Bởi sâu xa hơn, nghề báo không chỉ phản ánh xã hội, mà còn góp phần định hình cách xã hội nhìn chính mình.

Một bài báo có thể làm người ta giận dữ. Một bài báo có thể làm người ta hy vọng. Một dòng tít có thể làm thị trường chao đảo.

Một câu chuyện tử tế có thể thay đổi cả cách cộng đồng nhìn về một con người, một vùng đất, một nghề nghiệp. Đó là quyền lực rất lớn của báo chí và cũng là trách nhiệm rất lớn.

Có một thời, người ta xem báo chí chủ yếu là nơi đưa tin: chuyện gì xảy ra, ở đâu, khi nào, ai làm, hậu quả ra sao. Điều đó vẫn rất quan trọng. Nhưng trong một thế giới mà chỉ cần vài giây, hàng triệu thông tin đã tràn ngập mạng xã hội, nghề báo hôm nay đứng trước một câu hỏi khác: Nếu ai cũng có thể đưa tin, vậy điều gì làm nên giá trị của người làm báo?

Có lẽ đó là khả năng nhìn sâu hơn sự kiện, kết nối những điều rời rạc, phát hiện bản chất phía sau hiện tượng, và quan trọng hơn cả là giữ cho xã hội một khả năng đối thoại tỉnh táo. Bởi thông tin chưa chắc đã là tri thức. Và tri thức chưa chắc đã tạo ra sự thấu cảm.

Người làm báo hôm nay không chỉ cạnh tranh với tốc độ, mà còn phải cạnh tranh với sự hỗn loạn của cảm xúc và thuật toán. Một dòng tít có thể cứu người, cũng có thể làm tổn thương người. Có lẽ chưa bao giờ báo chí có ảnh hưởng mạnh đến hành vi xã hội như hôm nay.

Một tin đồn có thể làm giá nông sản rớt chỉ sau một đêm. Một video cắt ghép có thể tạo nên cơn giận dữ tập thể. Một dòng tít giật gân có thể khiến cả cộng đồng hoang mang.

Nhưng ngược lại, một bài báo tử tế cũng có thể cứu một phận người, vực dậy một vùng quê, mở ra niềm tin cho cộng đồng, khơi dậy lòng nhân ái. Bởi vậy, nghề báo không chỉ là nghề viết, mà là nghề tác động đến tâm lý xã hội. Người làm báo nhiều khi không chỉ cầm cây bút, mà đang cầm một phần "khí hậu tinh thần" của cộng đồng.

Người làm báo giống người đi "nhặt hạt giống"

Trong nhiều năm, xã hội thường mặc định báo chí phải đi tìm tiêu cực. Điều đó đúng. Báo chí cần phản biện, giám sát, chống cái xấu. Nhưng nếu một xã hội mỗi ngày chỉ nhìn thấy tham nhũng, lừa đảo, thực phẩm bẩn, bạo lực, scandal, thì dần dần cộng đồng sẽ mất niềm tin vào chính mình.

Một nền báo chí trưởng thành không chỉ giúp xã hội nhận ra "vết thương", mà còn giúp xã hội nhìn thấy những hạt giống tốt lành, những mô hình tử tế, những con người âm thầm cống hiến, những cộng đồng đang tự đứng dậy. Bởi xã hội phát triển không chỉ nhờ phê phán cái xấu, mà còn nhờ lan tỏa điều tích cực đủ lớn.

Có những nhà báo đi khắp nơi không chỉ để tìm tin nóng, mà để tìm một người nông dân làm nông nghiệp tử tế, một cô giáo giữ lớp học vùng sâu, một cộng đồng giữ rừng, một hợp tác xã đang thay đổi cách làm ăn, một người trẻ trở về quê khởi nghiệp.

Thoạt nhìn, những câu chuyện ấy không "ồn ào", nhưng chính những điều âm thầm ấy mới là phần rễ của xã hội. Nếu báo chí chỉ chạy theo "điểm nóng", đôi khi sẽ bỏ quên những "mầm xanh". Trong khi tương lai của một đất nước nhiều khi không nằm ở nơi ồn ào nhất, mà nằm ở những nơi đang gieo trồng hy vọng.

Nhiều người lo rằng AI sẽ thay thế nhà báo. Đúng là AI có thể tổng hợp dữ liệu, viết bản tin nhanh, phân tích xu hướng, dựng video, dịch thuật, thậm chí viết bài khá trôi chảy. Nhưng AI khó thay thế được trải nghiệm đời sống, trực giác xã hội, sự thấu cảm, trách nhiệm đạo đức, và ánh mắt con người trước nỗi đau của con người. Một thuật toán có thể biết "điều gì đang xảy ra", nhưng chưa chắc hiểu "điều ấy làm con người đau ra sao".

Nghề báo trong thời AI có thể sẽ không mất đi, nhưng sẽ buộc phải quay trở về với giá trị cốt lõi nhất là tính người.

Một xã hội đọc gì mỗi ngày, nghe gì mỗi ngày, nhìn gì mỗi ngày… sẽ dần trở thành như thế. Nếu mỗi ngày cộng đồng chỉ tiếp xúc với sợ hãi và giận dữ, xã hội sẽ dễ cực đoan.

Nếu mỗi ngày người ta nhìn thấy tinh thần phụng sự, đổi mới sáng tạo, lòng tử tế, những mô hình bền vững, thì xã hội sẽ có thêm năng lượng tích cực để đi tới. Bởi vậy, nghề báo không chỉ là nghề kể chuyện hôm nay, mà còn góp phần viết nên tâm trạng của ngày mai.

Có những điều vài chục năm sau, người ta không nhớ đến một bài phát biểu, một con số thống kê, hay một cuộc tranh cãi trên mạng. Nhưng người ta sẽ nhớ những bức ảnh chiến tranh, những bài phóng sự về phận người, những câu chuyện làm lay động xã hội, những dòng viết khiến con người hiểu nhau hơn.

Bởi báo chí cuối cùng không chỉ lưu giữ thông tin, mà lưu giữ ký ức tinh thần của một thời đại. Có lẽ vì vậy mà nghề báo, dù vất vả và nhiều áp lực, vẫn luôn là một nghề đẹp. Một nghề đi giữa cuộc đời để lắng nghe, kết nối, phản biện, gieo hy vọng, và nhắc con người đừng vô cảm trước con người.

Tác giả: Lê Minh Hoan