Nhà thầu xây dựng: Vì sao việc tăng, nhưng biên lợi nhuận giảm?

Làm rõ tiêu chí chỉ định thầu

Hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai chữ số năm 2026, Quốc hội và Chính phủ đã quyết định nguồn ngân sách lên đến 1 triệu tỷ đồng cho các công trình đầu tư công, đặc biệt là các dự án hạ tầng trọng điểm quốc gia.

Đến ngày 10/9/2026, số giải ngân vốn đầu tư công đạt khoảng 523.813,6 tỷ đồng, bằng 51,2% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Ngoài nguyên nhân phổ biến là vướng mắc do công tác giải phóng mặt bằng, một nguyên nhân rất quan trọng là những vướng mắc liên quan đến khả năng hấp thụ vốn của các nhà thầu xây dựng.

Theo số liệu Hiệp hội Các Nhà thầu xây dựng Việt Nam theo dõi từ các nhà thầu thành viên, chủ trương đẩy mạnh đầu tư công đã tạo ra thị trường việc làm xây dựng hết sức dồi dào. Báo cáo tài chính quý II/2026 của một số doanh nghiệp lớn cho thấy lượng công việc, hợp đồng đều tăng mạnh (523.813,6 tỷ đồng), đạt 51,2% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

Điển hình, trong năm 2026, các hợp đồng đã ký của Tổng Công ty Xây dựng số 1 (CC1) dự kiến đạt 50.000 tỷ đồng; Tổng công ty Vinaconex đạt 16.753 tỷ đồng; Lizen đạt trên 10.000 tỷ đồng. Fecon cũng đang tham gia các gói thầu tại sân bay Gia Bình với giá trị gần 2.000 tỷ đồng.

Nguồn việc nhiều, thậm chí có thể đảm bảo việc làm trong một vài năm tới, nhưng doanh nghiệp xây dựng lại đối mặt với nghịch lý: công việc tăng, nhưng biên lợi nhuận giảm. Tại CC1, dù doanh thu 6 tháng đầu năm 2026 tăng hơn 31% nhưng vẫn lỗ gộp 94 tỷ đồng. Vinaconex cũng thừa nhận sức ép từ giá vật liệu và nhân công tăng khiến biên lợi nhuận của Tổng công ty giảm…

Việc tăng cường đầu tư các dự án trọng điểm đã mang lại nguồn việc rất lớn cho các nhà thầu xây dựng (Ảnh: Minh họa).

- Theo ông, đâu là những vướng mắc lớn nhất đang khiến doanh nghiệp xây dựng gặp khó trong quá trình thực hiện các dự án?

Theo tôi, các nguyên nhân liên quan đến cơ chế giao nhận thầu; định mức, đơn giá; cơ chế mỏ vật liệu rời; đơn giá nhân công và nguồn nhân lực…

Về cơ chế giao nhận thầu, 95% các nhà thầu Việt Nam là doanh nghiệp vừa và nhỏ. Số doanh nghiệp xây dựng có vốn điều lệ trên 100 tỷ đồng đã là quy mô lớn. Vì vậy, quy mô gói thầu và hình thức đấu thầu là vấn đề cần tháo gỡ.

Đối với những gói thầu quy mô lớn như gói thầu nhà ga chính sân bay Long Thành, 8 nhà thầu Việt Nam phải liên doanh thành tổ hợp nhà thầu cùng với nhà thầu Thổ Nhĩ Kỳ để đấu thầu. Tuy nhiên, trong quy chế pháp luật về đấu thầu hiện nay không có hình thức tổ hợp nhà thầu và cả hình thức tổng thầu. Vì vậy, khi triển khai gói thầu, doanh nghiệp gặp câu hỏi về tính hợp pháp và nguy cơ bị coi là bán thầu.

Trong quá trình thực hiện các gói thầu cầu, đường cao tốc, các nhà thầu đều phải huy động lực lượng từ các nhà thầu phụ, các đội thi công, nhưng hành lang pháp lý chưa có quy định về vấn đề này.

Đối với các dự án phải triển khai cấp bách hoặc dự án đặc biệt phải chỉ định thầu trực tiếp, Hiệp hội cho rằng, cần làm rõ tiêu chí chỉ định thầu, nhất là trong bối cảnh chưa có hệ thống đánh giá năng lực chuẩn cho các nhà thầu. Hiệp hội đã xin ý kiến Bộ Xây dựng và đang triển khai thí điểm việc tổ chức đánh giá năng lực nhà thầu Việt Nam.

Hiệp hội kiến nghị bổ sung, làm rõ trong Luật Đấu thầu các hình thức giao nhận thầu như tổ hợp nhà thầu, tổng thầu, nhà thầu quản lý để khi áp dụng bảo đảm minh bạch. Đồng thời, kiến nghị bỏ quy định tỷ lệ thầu phụ được phép mà yêu cầu phải được chủ đầu tư chấp thuận theo nguyên tắc bảo đảm tiến độ, chất lượng công trình.

Hiệp hội Các Nhà thầu Xây dựng Việt Nam cho rằng, cần làm rõ tiêu chí chỉ định thầu, nhất là trong bối cảnh chưa có hệ thống đánh giá năng lực chuẩn cho các nhà thầu (Ảnh: Mỹ Quỳnh).

Sớm xây dựng hệ thống đơn giá tổng hợp

- Một vấn đề khác được các nhà thầu quan tâm là định mức, đơn giá. Hiệp hội nhìn nhận vấn đề này như thế nào, thưa ông?

Đây là một bài toán khó kinh niên của ngành Xây dựng. Hiện vẫn áp dụng theo hệ thống định mức, đơn giá đã xây dựng trước đây, dù có cập nhật điều chỉnh và công bố giá vật liệu ở các địa phương để giải quyết cho các gói thầu.

Song giá công bố hiện không sát với thực tế. Công nghệ xây dựng ngày càng đổi mới, một số công việc đặc thù, nên nhiều đầu việc không có định mức. Một số dự án trải dài theo tuyến dọc đất nước, qua nhiều địa phương, vì vậy việc áp giá theo giá địa phương công bố lại trở nên phức tạp.

Từ thực tế đó, Hiệp hội cho rằng, cần sớm có một hệ thống đơn giá tổng hợp, như một số nước phát triển đang áp dụng, thay thế hệ thống đơn giá công trình đối với những tuyến dài. Việc này cần sớm xử lý bởi đất nước chuẩn bị triển khai hàng loạt dự án lớn như đường sắt cao tốc Bắc - Nam, các nhà máy điện hạt nhân…

Ngoài ra, Hiệp hội kiến nghị Chính phủ cho phép Bộ Xây dựng thay đổi công thức tính dự toán công trình, nâng mức chi phí quản lý chung và chỉ tiêu lãi định mức cho các dự án lên 18%, thay cho mức 13% hiện nay; đồng thời đề nghị Bộ Xây dựng có cơ chế kiểm tra thường xuyên giá công bố của các địa phương.

- Vật liệu rời cũng được xem là một nút thắt đối với các dự án hạ tầng. Hiệp hội có đề xuất gì để gỡ nút thắt này?

Có thể khẳng định, đây là một nút thắt lớn làm chậm tiến độ và tăng giá thành các công trình hạ tầng. Cơ chế quản lý khai thác mỏ hiện chưa có một quy chuẩn thống nhất, tùy thuộc từng địa phương. Ngay cả khi có mỏ nhưng quyết định trữ lượng khai thác từng năm cũng không theo tình hình nhu cầu thực tế của các dự án trong địa bàn. Vì vậy vẫn có tình trạng có mỏ nhưng không được khai thác, doanh nghiệp phải đi mua vật liệu rời ở những mỏ xa hơn, làm tăng chi phí.

Hiệp hội kiến nghị không nên đưa vật liệu rời xây dựng vào danh mục khoáng sản, vì quy chế khai thác mỏ khoáng sản sẽ rất phức tạp.

Trước đây, tại dự án đường cao tốc Bắc - Nam, Thủ tướng Chính phủ đã kiến nghị và được Quốc hội chấp thuận cơ chế đặc thù giao mỏ đi kèm cho nhà thầu khi nhận dự án. Cơ chế này rất có hiệu quả, vừa tiết kiệm chi phí vừa tiết kiệm thời gian làm thủ tục khai thác.

Hiện nay, các mỏ vật liệu giao về Bộ Công Thương một đầu mối quản lý, nhưng Hiệp hội kiến nghị các mỏ khai thác vật liệu xây dựng thông thường và vật liệu san lấp, cân nhắc giao Bộ Xây dựng, đơn vị chủ trì quản lý các dự án hạ tầng quốc gia, điều phối và quản lý để giao cho các nhà thầu trực tiếp thi công tại các dự án trọng điểm theo một quy chế thống nhất và cân đối được cho các dự án trên toàn quốc.

Bên cạnh đó, cần đơn giản thủ tục hành chính đối với thủ tục đổ thải của các dự án. Hiện nay, nếu dự án thừa đất, đá thì ngay cả thủ tục đổ thải và khai thác vật liệu rời cũng mất thời gian xin phép.

Lời giải cho bài toán nhân lực ngành Xây dựng cần có sự kết hợp 3 bên: Nhà nước - doanh nghiệp - nhà trường.

Kết hợp Nhà nước, doanh nghiệp và nhà trường trong đào tạo nguồn nhân lực

- Thưa ông, cùng với vật liệu, nhân lực đang là bài toán rất lớn đối với nhà thầu xây dựng. Hiệp hội kiến nghị giải pháp gì?

Đây là một bài toán không lời giải cho các doanh nghiệp xây dựng nếu không có sự hỗ trợ của Nhà nước.

Vấn đề thứ nhất, đơn giá tiền lương theo quy định hiện nay quá lạc hậu so với thực tế. Đơn giá nhân công hiện là 357.000 đồng/công, trong khi thực tế các nhà thầu phải trả từ 700.000 - 1.000.000 đồng, thậm chí 1.200.000 đồng/công. Đây là một trong những nguyên nhân làm nhà thầu thiếu hụt chi phí, càng làm càng phải bù đắp.

Mặc dù gần đây Bộ Xây dựng đã thay đổi từ 7 bậc thợ thành 4 nhóm thợ và có điều chỉnh, nhưng mức độ vẫn còn xa thực tế thị trường, chưa giải quyết được những khó khăn cho doanh nghiệp, nhất là đối với các dự án đầu tư công.

Vấn đề thứ hai là nguồn lao động. Nếu tính sơ bộ với tổng mức đầu tư công năm 2026 là 1 triệu tỷ đồng và khoảng 800.000 tỷ đồng vốn đầu tư tư nhân, lấy năng suất bình quân một công nhân là 1 tỷ đồng/năm thì ngành Xây dựng phải có khoảng 2 triệu công nhân các bậc thợ, trong khi khả năng cung cấp chỉ đáp ứng được khoảng một nửa.

Tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng dẫn đến thực tế công nhân xây dựng tại các công trường bị "già hóa", phần lớn từ 45 tuổi trở lên, dẫn đến tình trạng vừa già, vừa thiếu và ngày càng khó đáp ứng yêu cầu thi công rất lớn hiện nay.

Trong khi đó, các trường đào tạo công nhân xây dựng gần như không còn trên cả nước, nên nguồn cung lao động cho ngành không có. Một số công ty lớn đưa ra mức giá lao động bất bình thường, gấp 2 lần giá thị trường để hút lao động, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh trên thị trường lao động.

Để giải bài toán này, cần sớm có một chiến lược đào tạo chung cho cả nước về nguồn nhân lực, trong đó đặc biệt lưu ý những lĩnh vực cần đổi mới công nghệ để ngành Xây dựng Việt Nam bắt kịp trình độ quốc tế. Đặc biệt, cần có cơ chế cụ thể để kết hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và trường đào tạo.

Đồng thời, cần bổ sung gấp quy chế, đơn giá tiền lương cho ngành Xây dựng phù hợp với thị trường lao động và có biện pháp ngăn chặn việc phá giá thị trường lao động.

Trong bối cảnh thị trường xây dựng đang mở rộng và phát triển, cần có cơ chế hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc nhập khẩu lao động nước ngoài để giải quyết khó khăn trước mắt…

Trân trọng cảm ơn ông!