Nhìn lại kỷ lục xuất nhập khẩu của Việt Nam năm 2025

Xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt kỷ lục 930,05 tỷ USD trong bối cảnh kinh tế toàn cầu tăng trưởng chậm. Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê (Bộ Tài chính), sự suy giảm dần quy mô xuất siêu đặt ra yêu cầu tái thiết lập mục tiêu thương mại năm 2026.

Kim ngạch tăng nhanh, xuất siêu thu hẹp

Năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam đạt kỷ lục 930,05 tỷ USD, tăng 18,2% - mức cao nhất từ trước tới nay. Ông đánh giá thế nào về kết quả này?

Những chỉ số này thể hiện Việt Nam tiếp tục nổi lên trong làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng, giữ vai trò điểm đến quan trọng của dòng thương mại toàn cầu giữa bối cảnh địa chính trị phức tạp, bảo hộ gia tăng và chính sách tiền tệ thắt chặt kéo dài.

Các ngành chủ lực như điện tử, máy móc, dệt may, da giày, đồ gỗ tiếp tục đóng vai trò trụ cột, giúp Việt Nam giữ nhịp đơn hàng trong bối cảnh cầu thế giới phục hồi chậm. Đáng chú ý, tăng trưởng không chỉ đến từ công nghiệp chế biến, chế tạo mà còn ghi nhận điểm sáng rõ nét ở nông sản, thủy sản.

Kết quả này mở ra triển vọng chuyển dịch mô hình thương mại theo hướng chất lượng, song cũng đặt ra yêu cầu nhìn sâu hơn mối liên hệ giữa tăng trưởng kim ngạch và cân bằng thương mại để đánh giá đầy đủ bức tranh năm 2025.

Vậy, yêu cầu nhìn sâu hơn mối liên hệ giữa tăng trưởng kim ngạch và cân bằng thương mại ông muốn nói đến là gì?

Theo chuỗi thời gian, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa tăng mạnh hơn qua các năm. Tuy nhiên, cùng với xu hướng này là sự suy giảm dần quy mô xuất siêu của cán cân thương mại.

Năm 2023, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu đạt 681,3 tỷ USD, xuất siêu 28,11 tỷ USD; năm 2024 tổng kim ngạch đạt 786,92 tỷ USD, xuất siêu giảm xuống 24,94 tỷ USD và năm 2025 tổng kim ngạch đạt hơn 930 tỷ USD, xuất siêu giảm xuống 20,03 tỷ USD.

Tỷ lệ xuất siêu so với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu liên tục suy giảm, từ 4,12% năm 2023 xuống 3,17% năm 2024 và 2,15% năm 2025.

Điều này cho thấy, thương mại quốc tế đang mở rộng nhanh về quy mô, nhưng khả năng giữ lại giá trị ròng đóng góp cho tăng trưởng kinh tế tăng chậm hơn, thậm chí suy giảm tương đối.

Như ông nói, kỷ lục kim ngạch không phản ánh trọn vẹn sức khỏe nội tại và hiệu quả của hoạt động thương mại quốc tế?

Việc xuất siêu thu hẹp trong khi kim ngạch tiếp tục lập đỉnh cho thấy tăng trưởng thương mại quốc tế đang nhanh hơn khả năng tích lũy giá trị ròng của nền kinh tế.

Chúng ta cần nhận rõ kỷ lục về quy mô chỉ là dấu mốc, không phải đích đến của chiến lược tăng trưởng dựa vào xuất khẩu.

Nguyên nhân quan trọng khiến xuất siêu thu hẹp trong hai năm qua, đặc biệt năm 2025 là do doanh nghiệp đẩy mạnh nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện để phòng ngừa rủi ro từ các biện pháp thuế quan đối ứng và biến động của tỷ giá.

Xét ở góc độ ngắn hạn, đây là phản ứng linh hoạt, hợp lý của doanh nghiệp. Nhưng ở góc độ cấu trúc, hiện tượng này tiếp tục phản ánh mức độ phụ thuộc rất lớn vào nhập khẩu nguyên vật liệu của khu vực sản xuất hàng xuất khẩu, nhất là ở các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.

Nhập khẩu tăng mạnh giúp duy trì nhịp sản xuất trong ngắn hạn, nhưng đồng thời phơi bày rõ hơn điểm yếu cấu trúc của một nền thương mại quốc tế còn phụ thuộc rất lớn đầu vào từ bên ngoài.

Tập trung nâng cao chất lượng tăng trưởng

Ông có thể phân tích thêm về đóng góp từ khối doanh nghiệp FDI và khối doanh nghiệp trong nước?

Năm 2025, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa của khối FDI dự kiến đạt kỷ lục khoảng 663 tỷ USD, tăng tới 25% so với năm trước và chiếm tỷ trọng 72% trong tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu của toàn nền kinh tế.

Trong khi đó, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu của khối doanh nghiệp trong nước gần như tương đương với mức kim ngạch của năm trước, dự kiến đạt khoảng 257 tỷ USD. Với kết quả này, dự kiến xuất nhập khẩu của khối các doanh nghiệp FDI đóng góp tới 99% vào tăng trưởng kim ngạch xuất, nhập khẩu của Việt Nam.

Cùng với đó, khu vực kinh tế trong nước vẫn duy trì tình trạng nhập siêu kéo dài, trong khi xuất siêu đến từ khu vực FDI. Điều này cho thấy thương mại quốc tế của Việt Nam tuy lớn nhanh, nhưng nền tảng nội sinh chưa đủ mạnh để cân đối thương mại giữa khu vực trong nước và khu vực FDI một cách bền vững.

Vậy theo ông, đâu là điều cần phải lưu ý?

Bức tranh xuất nhập khẩu hàng hóa năm 2025 cho thấy, mô hình tăng trưởng thương mại quốc tế dựa trên mở rộng quy mô, tận dụng lợi thế chi phí lao động và gia công, lắp ráp đã tiệm cận giới hạn.

Dư địa tăng trưởng theo chiều rộng không còn nhiều, trong khi chi phí tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế, yêu cầu xanh hóa và truy xuất nguồn gốc ngày càng gia tăng.

Nếu chuyển trọng tâm sang nâng cao chất lượng tăng trưởng, những điểm sáng như nông sản, thủy sản có thể trở thành điển hình sinh động của mô hình thương mại quốc tế mới.

Xác lập mục tiêu mới

Từ bức tranh thương mại 2025, ông dự báo xuất nhập khẩu năm 2026 ra sao và đâu là trọng tâm chính sách cần ưu tiên?

Từ diễn biến năm 2025 có thể rút ra ba điểm then chốt. Thứ nhất, Việt Nam vẫn duy trì được tăng trưởng thương mại trong bối cảnh toàn cầu bất định, với một số điểm sáng mang tính cấu trúc.

Thứ hai, tăng trưởng vẫn thiên về mở rộng quy mô, trong khi khả năng tích lũy giá trị ròng và cân đối thương mại có dấu hiệu suy giảm.

Thứ ba, khu vực kinh tế trong nước chưa trở thành trụ cột của xuất siêu, cho thấy năng lực nội sinh còn hạn chế.

Phải chăng, những đặc điểm trên cho thấy giai đoạn 2026-2030 không thể tiếp tục lấy kỷ lục kim ngạch làm thước đo hiệu quả, thưa ông?

Đúng vậy, trọng tâm chính sách cần chuyển từ tăng nhanh về quy mô sang nâng cao chất lượng tăng trưởng thương mại, với mục tiêu giữ lại nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế.

Theo đó, cần ưu tiên nâng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa, tăng vai trò của doanh nghiệp trong nước, phát triển các ngành có khả năng giữ lại giá trị cao và giảm dần phụ thuộc vào nhập khẩu đầu vào.

Các điểm sáng như nông sản, thủy sản cần được nâng tầm thành động lực chiến lược thông qua chế biến sâu, tiêu chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu.

Chiến lược thương mại giai đoạn tới cần tái định nghĩa mục tiêu phát triển, lấy khả năng tích lũy giá trị, cân đối bền vững và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu làm trung tâm, thay cho tư duy chạy theo kỷ lục kim ngạch.

Đây là nền tảng để thương mại tiếp tục đóng góp hiệu quả cho tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2026-2030 theo hướng bền vững và tự chủ hơn.

Cảm ơn ông!