PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Ba câu hỏi thường xuyên trong lãnh đạo, quản lý, kiểm tra và giám sát

Tại phiên khai mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài phát biểu quan trọng, trong đó gợi mở 4 trọng tâm mà Hội nghị cần tập trung giải quyết, đó là: nâng cao năng lực tự đổi mới, tự chỉnh đốn và định hướng phát triển đất nước của Đảng; đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền để nâng cao hiệu lực hoạt động của hệ thống chính trị; đổi mới công tác cán bộ, trọng dụng nhân tài và xác định đúng ưu tiên, phát huy hiệu quả nguồn lực để phát triển nhanh, bền vững.

Trao đổi với Báo Xây dựng, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương nhấn mạnh những gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ là những vấn đề cần giải quyết trong một kỳ họp, mà còn thể hiện một tư duy rất rõ về xây dựng Đảng và phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Đảng phải không ngừng nâng cao năng lực lãnh đạo

Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn, 4 trọng tâm mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu tại phiên khai mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV, có ý nghĩa trước mắt cũng như lâu dài như thế nào?

Tôi cho rằng 4 trọng tâm mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu tại phiên khai mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV không chỉ là những vấn đề cần giải quyết trong một kỳ họp, mà còn thể hiện một tư duy rất rõ về xây dựng Đảng và phát triển đất nước trong giai đoạn mới: muốn đất nước phát triển nhanh và bền vững, trước hết Đảng phải không ngừng nâng cao năng lực lãnh đạo, hệ thống chính trị phải vận hành hiệu quả, con người phải được phát huy và các nguồn lực phải chuyển hóa thành kết quả cụ thể.

Điều đáng chú ý, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không đặt bốn vấn đề này tách rời nhau, mà nhìn nhận trong một chỉnh thể thống nhất. Chủ trương đúng phải có bộ máy tổ chức thực hiện tốt; bộ máy tốt phải có những con người xứng đáng và cuối cùng, tất cả phải được kiểm chứng bằng chất lượng phát triển và đời sống của nhân dân.

Về trước mắt, những gợi mở này có ý nghĩa đặc biệt thiết thực khi chúng ta đang hoàn thành nhiệm vụ năm 2026, chuẩn bị kế hoạch năm 2027 và hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao. Chúng giúp nhận diện những điểm nghẽn cần tháo gỡ ngay: tình trạng quyết sách đúng nhưng thực thi chậm; phân cấp mà thiếu điều kiện thực hiện; đánh giá cán bộ còn nặng hình thức; nguồn lực phân tán, hiệu quả chưa tương xứng. Tôi rất tâm đắc với yêu cầu phải phân biệt rõ vướng mắc nằm ở chủ trương, thể chế hay ở tổ chức thực hiện, bởi chỉ khi chẩn đoán đúng nguyên nhân chúng ta mới có giải pháp trúng và hiệu quả.

Về lâu dài, bốn trọng tâm còn đặt nền móng cho năng lực phát triển quốc gia hướng tới các mốc năm 2030, 2045 và xa hơn. Đó là yêu cầu xây dựng một Đảng có bản lĩnh chính trị, trí tuệ và năng lực tự đổi mới; một Nhà nước kiến tạo, liêm chính, hành động; một đội ngũ cán bộ vừa có đức, vừa có tài và một xã hội mà mọi nguồn lực, từ kinh tế, khoa học - công nghệ đến văn hóa và sức sáng tạo của con người, đều được khơi dậy.

Từ góc độ công tác tư tưởng, tôi còn thấy một thông điệp rất sâu sắc: xây dựng Đảng không chỉ là hoàn thiện tổ chức hay quy trình, mà còn là bồi đắp niềm tin. Niềm tin của nhân dân không đến từ những lời khẳng định chung chung, mà được nuôi dưỡng qua từng việc cụ thể được giải quyết, từng biểu hiện quan liêu được khắc phục, từng chính sách mang lại lợi ích thiết thực.

Vì vậy, có thể nói ý nghĩa lớn nhất của bốn trọng tâm chính là đưa yêu cầu xây dựng Đảng gắn chặt hơn nữa với sứ mệnh phát triển đất nước và hạnh phúc của nhân dân.

Coi trọng tổ chức thực hiện và kiểm chứng kết quả

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh, yêu cầu bao trùm là nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền, sức chiến đấu của Đảng, quy tụ và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc để hiện thực hóa mục tiêu phát triển. Vậy làm sao để cụ thể hóa, hiện thực hóa những chỉ đạo này, thưa ông?

Để hiện thực hóa chỉ đạo này, điều quan trọng trước hết là phải chuyển mạnh từ tư duy ban hành chủ trương sang tư duy tổ chức thực hiện và kiểm chứng kết quả. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã đặt ra những câu hỏi rất cụ thể: vấn đề nào được giải quyết, nguồn lực nào được khơi thông, nhân dân được hưởng lợi gì? Đây cần trở thành những câu hỏi thường xuyên trong lãnh đạo, quản lý, kiểm tra và giám sát ở mọi cấp.

Trước hết, phải tiếp tục nâng cao chất lượng xây dựng, chỉnh đốn Đảng, coi tự phê bình, tự sửa chữa, nêu gương và kiểm soát quyền lực là công việc thường xuyên. Mỗi tổ chức đảng, mỗi cán bộ, đảng viên phải thể hiện vai trò tiên phong không chỉ bằng nhận thức chính trị mà bằng phẩm chất liêm chính, thái độ phục vụ, năng lực giải quyết công việc và tinh thần chịu trách nhiệm. Đặc biệt, phải khắc phục tình trạng đúng quy trình nhưng chưa đúng người, nhiều cuộc họp nhưng ít chuyển biến, ngại va chạm, né tránh những việc khó.

Tiếp đó, cần đổi mới phương thức lãnh đạo theo hướng rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm, rõ nguồn lực, rõ tiến độ và rõ sản phẩm. Đảng lãnh đạo bằng đường lối, định hướng, công tác tổ chức, cán bộ, tư tưởng và kiểm tra, giám sát; đồng thời phát huy đầy đủ chức năng, tính chủ động và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phân cấp phải đi cùng năng lực, nhân lực, nguồn lực và công cụ thực thi; không thể giao nhiệm vụ rồi để cơ sở tự xoay xở.

Một yêu cầu rất quan trọng nữa là phát huy dân chủ, lắng nghe và thực sự dựa vào nhân dân. Đại đoàn kết toàn dân tộc không phải khẩu hiệu trừu tượng, mà phải được cụ thể hóa bằng cơ chế để người dân tham gia góp ý chính sách, giám sát thực hiện, đóng góp sáng kiến và công bằng thụ hưởng thành quả phát triển. Khi người dân thấy ý kiến của mình được tôn trọng, những khó khăn chính đáng được xử lý và cơ hội phát triển được mở rộng, niềm tin xã hội sẽ được củng cố. Mà niềm tin, xét đến cùng, chính là một nguồn lực phát triển rất lớn.

Từ lĩnh vực tuyên giáo, tôi cho rằng công tác tư tưởng, tuyên truyền và vận động cũng phải đổi mới tương ứng. Không chỉ truyền đạt để cán bộ và nhân dân "biết" chủ trương, mà phải giải thích để "hiểu", tạo đồng thuận để "tin", khơi dậy trách nhiệm để "làm" và công khai kết quả để xã hội cùng giám sát. 

Trong môi trường số, càng cần thông tin kịp thời, minh bạch, thuyết phục, đối thoại trên cơ sở sự thật; chủ động nhận diện những vấn đề người dân quan tâm, không để khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn trở thành khoảng cách về niềm tin.

Cuối cùng, mọi chỉ đạo phải được cụ thể hóa bằng chương trình hành động có trọng tâm, có người chịu trách nhiệm và tiêu chí đánh giá định lượng, định tính phù hợp. Đánh giá không chỉ dựa vào số lượng văn bản, hội nghị hay phong trào, mà phải dựa vào chuyển biến thực tế của bộ máy, chất lượng dịch vụ công, môi trường kinh doanh, mức sống vật chất và tinh thần của nhân dân. 

Khi từng cấp ủy, từng cơ quan và từng cán bộ tự đặt câu hỏi "việc mình làm hôm nay giúp người dân và đất nước tốt hơn ở điểm nào?", thì những chỉ đạo lớn sẽ thực sự đi vào cuộc sống.

Đánh giá phải nhìn vào cách cán bộ xử lý việc khó

Đổi mới công tác cán bộ, trọng dụng nhân tài đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước là một trong bốn vấn đề gợi mở được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu. Vậy theo ông, làm sao để không chỉ "thu hút" mà cần phải "trọng dụng", không chỉ "trải thảm đỏ" với đãi ngộ ban đầu, mà cần tạo không gian phát triển để những nhân tài cống hiến được lâu dài, nhiều hơn cho đất nước?

Tôi đặc biệt tâm đắc với cách đặt vấn đề của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: "Trọng dụng là khâu then chốt, tạo nguồn là công việc căn bản, lâu dài". Bởi phát hiện được người tài đã khó, nhưng sử dụng đúng, tạo điều kiện để tài năng nảy nở và giữ được khát vọng cống hiến của họ còn khó hơn.

Trọng dụng nhân tài thực chất không phải là mời được bao nhiêu người có học vị cao hay danh tiếng lớn về làm việc, mà là có giao được cho họ những nhiệm vụ xứng đáng, có trao đủ quyền hạn và nguồn lực, có tin tưởng và đánh giá công bằng những đóng góp của họ hay không.

Tôi nhớ đến bài viết "Tìm người tài đức" của Chủ tịch Hồ Chí Minh đăng trên Báo Cứu Quốc ngày 20/11/1946. Giữa bộn bề khó khăn của đất nước mới giành độc lập, Người đã tha thiết tìm kiếm người có tài, có đức để giúp nước. Điều làm nên chiều sâu của tư tưởng ấy không chỉ là lòng quý trọng hiền tài, mà là tinh thần mở rộng cánh cửa để mọi người có năng lực và tâm huyết đều có cơ hội phụng sự Tổ quốc. 80 năm sau, khi đất nước đứng trước những yêu cầu phát triển mới, tinh thần ấy vẫn nguyên giá trị, nhưng cần được thể hiện bằng những thể chế và phương thức quản trị nhân tài hiện đại hơn.

Trước hết, phải thay đổi cách nhận diện và đánh giá. Bằng cấp, chức danh hay kinh nghiệm là những thông tin cần thiết, nhưng không thể thay thế thước đo về năng lực thực chất, đạo đức, uy tín và kết quả công việc. 

Đúng như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, phải nhìn vào cách cán bộ xử lý việc khó. Có người rất giỏi trình bày thành tích nhưng lúng túng trước vấn đề mới; ngược lại, có những người ít nói về mình nhưng lại dám nhận trách nhiệm, tập hợp được đồng đội, giải quyết được những ách tắc tưởng chừng kéo dài. 

Một cơ chế đánh giá tiến bộ phải nhận ra được sự khác biệt ấy, đồng thời đặt kết quả trong tương quan với điều kiện, thẩm quyền và nguồn lực mà mỗi người có.

Thứ hai, phải chuyển từ chính sách thu hút một lần sang hệ sinh thái trọng dụng lâu dài. Đãi ngộ về thu nhập, nhà ở hay điều kiện sinh hoạt rất quan trọng, nhưng mới là điều kiện cần. 

Người có tài còn cần được làm việc với những đồng nghiệp giỏi, tiếp cận dữ liệu và cơ sở vật chất, được thử sức với bài toán lớn, được ghi nhận xứng đáng và có con đường phát triển nghề nghiệp minh bạch. Không thể "trải thảm đỏ" khi mời về, rồi để người tài phải đi qua quá nhiều cánh cửa thủ tục, chờ đợi phê duyệt từng việc nhỏ hoặc không có quyền quyết định đối với công việc mà mình chịu trách nhiệm.

Thứ ba, phải có cơ chế giao nhiệm vụ lớn, trao quyền thực chất và bảo vệ sự sáng tạo có trách nhiệm. Đặc biệt trong nghiên cứu khoa học, công nghệ, chuyển đổi số hay công nghiệp văn hóa, không phải mọi thử nghiệm đều thành công ngay. 

Cần phân biệt rạch ròi giữa rủi ro khách quan của hoạt động đổi mới sáng tạo, khi đã tuân thủ quy định và kiểm soát minh bạch, với hành vi thiếu trách nhiệm, vụ lợi hay vi phạm pháp luật. Nếu chỉ khuyến khích sáng tạo bằng lời nói nhưng lại đánh giá mọi thất bại như sai phạm, chúng ta rất khó có được những đột phá thật sự.

Thứ tư, phải mở rộng nguồn nhân tài, không khép kín trong một cơ quan, một địa phương hay riêng khu vực công. Việt Nam có lực lượng trí thức, chuyên gia, doanh nhân, văn nghệ sĩ, người Việt Nam ở nước ngoài và những tài năng trẻ rất đáng quý. 

Chúng ta cần cơ chế kết nối linh hoạt giữa trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, tổ chức văn hóa và cơ quan nhà nước; có thể huy động chuyên gia theo nhiệm vụ, dự án và sản phẩm, thay vì lúc nào cũng đòi hỏi họ phải chuyển hẳn về một biên chế hay một vị trí hành chính. Với các ngành công nghiệp văn hóa, chẳng hạn, nhiều tài năng sáng tạo phát huy tốt nhất năng lực trong không gian hợp tác liên ngành, nơi tri thức, công nghệ, nghệ thuật và thị trường gặp nhau.

Và sau cùng, trách nhiệm của người đứng đầu có ý nghĩa quyết định. Một người lãnh đạo giỏi không phải là người tự mình làm tất cả, mà là người biết tìm người giỏi, tin người giỏi, trao cơ hội cho họ và tạo điều kiện để họ giỏi hơn mình ở lĩnh vực chuyên môn. Đồng thời, phải xây dựng đội ngũ kế cận, bảo đảm tri thức và kinh nghiệm được chuyển giao, để thành quả không chỉ gắn với một cá nhân hay một nhiệm kỳ. Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã đặt vấn đề, mỗi nhiệm kỳ phải để lại một đội ngũ tốt hơn và một tổ chức mạnh hơn.

Cảm ơn ông!