Phòng và điều trị sớm để lao không thành gánh nặng bệnh tật

Gánh nặng bệnh lao

Theo BS Nguyễn Thanh Huyền, Bệnh viện Phổi Trung ương, nhiễm lao hay lao tiềm ẩn thực chất là phản ứng miễn dịch kéo dài của cơ thể trước sự hiện diện của vi khuẩn lao, nhưng chưa xuất hiện biểu hiện bệnh.

Khi hệ miễn dịch suy yếu, vi khuẩn lao có thể phát triển trở lại, chuyển từ trạng thái tiềm ẩn sang bệnh lao hoạt động và trở thành nguồn lây nhiễm cho cộng đồng.

Cơ chế lây truyền của bệnh lao chủ yếu xuất phát từ bệnh nhân lao phổi. Vi khuẩn lao được phát tán qua các hạt khí dung trong không khí, đặc biệt trong môi trường kín. Khi người bệnh nói chuyện, ho hoặc hắt hơi, hàng nghìn vi khuẩn có thể được giải phóng ra môi trường.

Hiện nay, lao tiềm ẩn khá phổ biến trên toàn cầu. Chỉ khoảng 30% số người phơi nhiễm với vi khuẩn lao sẽ bị nhiễm lao, trong số người nhiễm này, khoảng 5% sẽ phát triển bệnh lao trong 1-2 năm đầu sau nhiễm; 5%-10% sẽ phát triển bệnh lao sau nhiều năm; 90% sẽ không phát triển bệnh lao.

Dù tỷ lệ chuyển thành bệnh không cao, nhưng với số lượng người nhiễm lớn, đây vẫn là nguồn nguy cơ tiềm tàng. Đặc biệt, nguy cơ này tăng lên rõ rệt ở những người có hệ miễn dịch suy giảm.

BS Huyền cho biết, việc chủ động phát hiện sớm, truy vết và điều trị kịp thời đóng vai trò then chốt trong kiểm soát bệnh lao. Điều này không chỉ giúp cứu sống người bệnh mà còn giảm nhanh nguồn lây trong cộng đồng.

Bệnh lao hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ. Tuy nhiên, quá trình điều trị thường kéo dài, thuốc có thể gây mệt mỏi, ảnh hưởng đến sinh hoạt và kinh tế, khiến một số bệnh nhân bỏ dở giữa chừng. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả điều trị mà còn có nguy cơ dẫn đến lao kháng thuốc.

Theo Tổ chức Y tế thế giới, Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao nhất toàn cầu, với ước tính mỗi năm có khoảng 184.000 người mắc mới, 9.400 ca lao kháng thuốc và khoảng 12.000 người tử vong do lao. Đáng chú ý, hiện nay Việt Nam mới phát hiện và báo cáo được khoảng 60% số ca lao ước tính trong cộng đồng; vẫn còn một số lượng lớn người bệnh chưa được phát hiện, báo cáo và đang tiếp tục là nguồn lây. 

Cần phát hiện lao sớm

TS.BS Đinh Văn Lượng, Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Trưởng ban Điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia cho biết, hiện khám sàng lọc bệnh lao chưa được đưa vào trong danh mục khám sức khỏe ban đầu, khám sức khỏe định kỳ. Thực tế tại Việt Nam chỉ có khoảng 23% người dân được khám chữa bệnh (theo điều tra dân số 2024), tổng số người có việc làm là khoảng 52 triệu người tuy được khám sức khỏe định kỳ hằng năm nhưng vẫn bị bỏ sót khám sàng lọc lao. Như vậy số người không được khám sàng lọc bệnh lao ước tính khoảng 40 – 50% dân số hiện nay.

Nghị quyết 72-NQ/TW về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, định hướng ngành y tế chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh, lấy y tế cơ sở làm nền tảng đã tạo tiền đề thuận lợi cho việc triển khai hiệu quả công tác phòng, chống bệnh lao, với việc lồng ghép khám phát hiện bệnh lao trong khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc miễn phí hàng năm cho người dân.

Vì vậy, Bệnh viện Phổi Trung ương, Chương trình Chống lao Quốc gia kiến nghị Bộ Y tế chỉ đạo lồng ghép khám sàng lọc lao trong các đợt khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc miễn phí hằng năm; bổ sung nội dung sàng lọc lao vào giấy khám sức khỏe, sổ khám sức khỏe định kỳ; cập nhật yêu cầu đào tạo về kiểm soát bệnh lao đối với đội ngũ bác sĩ khám bệnh.

Cùng với đó là đề xuất tích hợp theo dõi bệnh lao vào sổ sức khỏe điện tử, lồng ghép sàng lọc lao với các bệnh hô hấp tại y tế cơ sở, yêu cầu các cơ sở khám chữa bệnh có trách nhiệm tiếp nhận, sàng lọc lao trong khám chữa bệnh thường quy, đồng thời bảo đảm kinh phí cho hoạt động khám sàng lọc, phát hiện và điều trị bệnh. 

Cụ thể, bắt đầu từ năm 2026, người dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất 1 lần mỗi năm và được lập sổ sức khỏe điện tử để theo dõi suốt đời. Việc lồng ghép chụp X-quang phổi và xét nghiệm GeneXpert vào khám định kỳ sẽ giúp phát hiện sớm các ca bệnh tiềm ẩn.

Để chuẩn bị cho chiến dịch này, hệ thống y tế hiện đã sẵn sàng với hàng trăm máy X-quang tại các cơ sở. Chương trình Chống lao Quốc gia cũng đã trang bị 45 xe chụp X-quang kỹ thuật số lưu động, 84 máy di động kỹ thuật số và khoảng 500 máy xét nghiệm GeneXpert phủ sóng tại 34 tỉnh, thành phố.