Quy hoạch không gian ngầm - vấn đề tất yếu của đô thị đặc biệt

Đô thị lớn trước áp lực không gian và hạ tầng

Hà Nội và TP.HCM là hai trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa lớn nhất cả nước, đồng thời cũng là những đô thị chịu áp lực lớn nhất về dân số và hạ tầng. Tốc độ đô thị hóa nhanh trong nhiều năm qua khiến mật độ dân cư tại các khu vực trung tâm ngày càng cao, trong khi quỹ đất phát triển theo chiều ngang gần như không còn dư địa.

Không gian ngầm tại khu vực trung tâm Hà Nội được kỳ vọng góp phần giảm tải hạ tầng đô thị trong bối cảnh quỹ đất mặt đất ngày càng hạn hẹp (Ảnh: Khoa Trần).

Theo TS Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, nay là Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng), tại Hà Nội, khu vực nội đô đang phải "gánh" cùng lúc nhiều chức năng: Hành chính, thương mại, dịch vụ, du lịch và nhà ở. Trong khi đó, việc mở rộng đường, bổ sung bãi đỗ xe hay không gian công cộng gặp nhiều rào cản do yêu cầu bảo tồn di sản, cảnh quan đô thị, giải phóng mặt bằng… TP.HCM cũng đối mặt tình trạng tương tự, với áp lực giao thông lớn tại khu vực trung tâm, thiếu hụt bãi đỗ xe và không gian ngầm kết nối đồng bộ.

"Thực tiễn cho thấy, nếu chỉ phát triển đô thị trên mặt đất, các đô thị sẽ khó giải quyết triệt để các bài toán quá tải hạ tầng. Trong bối cảnh đó, khai thác hợp lý không gian ngầm được xem là "dư địa phát triển" mới, góp phần giảm áp lực cho không gian mặt đất, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng đất đô thị", ông Tiến nhấn mạnh.

Không gian ngầm trong một khu đô thị tại Hà Nội.

Theo TS Nguyễn Hồng Tiến, không gian ngầm không chỉ giới hạn ở các công trình kỹ thuật như hầm giao thông, bãi đỗ xe, mà còn bao gồm hệ thống thương mại, dịch vụ, không gian công cộng, kết nối trực tiếp với giao thông công cộng. Trên thế giới, nhiều đô thị lớn đã hình thành "thành phố ngầm" với mạng lưới liên thông, góp phần nâng cao chất lượng sống và năng lực vận hành đô thị.

Còn theo TS Nguyễn Công Giang, nguyên Trưởng bộ môn Xây dựng công trình ngầm đô thị (Đại học Kiến trúc Hà Nội), phát triển không gian ngầm đặc biệt phù hợp với các đô thị có mật độ xây dựng cao, nơi quỹ đất bề mặt khan hiếm. Tuy nhiên, nếu không được quy hoạch bài bản ngay từ đầu, không gian ngầm rất dễ rơi vào tình trạng đầu tư manh mún, chồng chéo, gây lãng phí nguồn lực và khó khăn trong quản lý.

Xu thế tất yếu, tái cấu trúc không gian đô thị

Theo TS Nguyễn Hồng Tiến, vai trò của không gian ngầm trong phát triển đô thị đã được khẳng định từ lâu, song việc triển khai trên thực tế còn nhiều hạn chế.

"Với tốc độ đô thị hóa nhanh, nhu cầu đầu tư không chỉ trên mặt đất mà cả dưới lòng đất ngày càng lớn. Việc quản lý, phát triển không gian ngầm cần có các quy định cụ thể, khả thi ngay từ đầu, bởi nếu làm sai sẽ rất khó khắc phục", ông Tiến nhấn mạnh.

Theo ông, nhiều quy định về không gian ngầm đã được đề cập trong các luật trước đây, nhưng chưa đủ rõ để tạo hành lang pháp lý thống nhất cho quá trình triển khai.

Luật Thủ đô được Quốc hội thông qua năm 2012 và 2024 đã bước đầu đề cập đến định hướng phát triển và khai thác không gian ngầm. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai đô thị đã thay đổi nhanh chóng, đòi hỏi các quy định phải được cập nhật, bổ sung cho phù hợp với giai đoạn phát triển mới.

Không gian ngầm không chỉ giới hạn ở các công trình kỹ thuật như hầm giao thông, bãi đỗ xe, mà còn bao gồm hệ thống thương mại, dịch vụ.

Trong bối cảnh đó, vấn đề quy hoạch và quản lý không gian ngầm tiếp tục được đưa vào dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) với cách tiếp cận cụ thể và toàn diện hơn. Dự thảo hướng tới việc làm rõ nguyên tắc quản lý, sử dụng không gian ngầm, bảo đảm đồng bộ với quy hoạch đô thị, giao thông và hạ tầng kỹ thuật, đồng thời tránh tình trạng khai thác tự phát, thiếu kiểm soát.

Theo các chuyên gia, việc tiếp tục bổ sung và hoàn thiện nội dung quy hoạch và quản lý không gian ngầm trong dự thảo Luật Thủ đô không chỉ bảo đảm tính kế thừa của Luật hiện hành, mà còn thể hiện tư duy phát triển đô thị đa tầng, đa lớp, phù hợp với đặc thù của một đô thị đặc biệt như Hà Nội trong giai đoạn phát triển mới.

Ở góc độ chuyên môn, TS Nguyễn Công Giang cho rằng, nhiều quốc gia đã khai thác rất hiệu quả hệ thống không gian ngầm nhờ có quy hoạch đồng bộ và khung pháp lý rõ ràng.

"Các công trình ngầm cần được quy hoạch thống nhất về độ sâu, kết cấu và khả năng liên thông. Nếu thiếu các quy định cụ thể, việc quản lý và khai thác sẽ gặp nhiều khó khăn, thậm chí gây xung đột trong sử dụng không gian đô thị", ông Giang phân tích.

Theo ông, quy hoạch và phát triển không gian ngầm không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với các đô thị đặc biệt. Đối với Hà Nội và TP.HCM, không gian ngầm không chỉ góp phần giải quyết bài toán giao thông, đỗ xe, thương mại - dịch vụ, mà còn là công cụ quan trọng để tái cấu trúc không gian đô thị, giảm áp lực cho khu vực lõi và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Khẳng định tư duy đổi mới mạnh mẽ, TS Nguyễn Hồng Tiến cũng nhận định: "Việc tiếp tục hoàn thiện thể chế về quản lý phát triển không gian ngầm trong dự thảo Luật Thủ đô lần này cho thấy tính kế thừa và sự chuyển biến rõ nét trong tư duy quản lý và phát triển đô thị. Nếu được triển khai đồng bộ, bài bản và có tầm nhìn dài hạn, không gian ngầm sẽ trở thành một trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển đô thị hiện đại, thông minh và bền vững của Thủ đô trong những giai đoạn tới".