Thấy gì sau 5 năm thực hiện quy hoạch đường bộ?

Bứt phá hạ tầng, tăng sản lượng vận tải

Quyết định số 1454 phê duyệt Quy hoạch mạng lưới đường bộ thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 được ban hành đầu tháng 9/2021. Chỉ sau vài năm, diện mạo hạ tầng đường bộ quốc gia đã thay đổi mạnh mẽ. Ông nhìn nhận thế nào về kết quả này?

Điểm sáng lớn nhất là sự phát triển bứt phá của hệ thống đường bộ cao tốc. Nếu tại thời điểm phê duyệt quy hoạch, toàn quốc mới có 1.163km cao tốc, thì đến hết năm 2025, cả nước đã hoàn thành đưa vào khai thác 3.345km. Đường Hồ Chí Minh cũng cơ bản được kết nối liên tục trên toàn tuyến.

Một loạt công trình mang tính động lực như cao tốc Bắc - Nam phía Đông, Vành đai 3 TP.HCM, Vành đai 4 vùng Thủ đô Hà Nội, Biên Hòa - Vũng Tàu, Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột... đã được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư trong giai đoạn này.

Kết quả này cho thấy quy hoạch không chỉ đóng vai trò định hướng phát triển mà thực sự trở thành căn cứ để Quốc hội, Chính phủ bố trí nguồn lực và triển khai các dự án trọng điểm quốc gia.

Như ông vừa nói, hạ tầng đã có sự bứt phá, điều này tác động thế nào tới phát triển vận tải?

Đến năm 2025, khối lượng vận chuyển hàng hóa bằng đường bộ đạt 2,275 tỷ tấn, thị phần chiếm khoảng 63%; khối lượng luân chuyển hàng hóa đạt gần 144 tỷ tấn.km. Khối lượng vận tải hành khách đạt 5,655 tỷ lượt khách, thị phần chiếm khoảng 91%; khối lượng luân chuyển hành khách đạt gần 204,5 tỷ khách.km.

Những con số trên thể hiện vai trò của vận tải đường bộ trong hoạt động vận tải toàn quốc.

Theo ông, những yếu tố nào tạo nên bước đột phá trong giai đoạn vừa qua?

Hàng loạt nghị quyết quan trọng về đầu tư công trung hạn, cao tốc Bắc - Nam phía Đông, Vành đai 3 TP.HCM, Vành đai 4 Hà Nội và Nghị quyết 106/2023/QH15 về thí điểm một số chính sách đặc thù trong đầu tư công trình đường bộ được thông qua đã góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn về thủ tục, vật liệu và phân cấp đầu tư.

Một xu hướng nổi bật là phân cấp mạnh cho địa phương. Nhiều dự án quốc lộ và cao tốc đã được giao cho các địa phương làm cơ quan chủ quản, khai thác tối đa nguồn lực địa phương, rút ngắn đáng kể quá trình chuẩn bị đầu tư và triển khai xây dựng.

Cùng đó, việc Chính phủ ban hành cơ chế thu phí đối với các tuyến cao tốc do Nhà nước đầu tư đã tạo tiền đề hình thành nguồn lực tái đầu tư cho hạ tầng.

Hệ thống thu phí tự động không dừng (ETC) đã phủ sóng 168 trạm trên cả nước, với hơn 6,4 triệu phương tiện sử dụng, chiếm khoảng 96% số xe lưu hành và 95% tổng giao dịch qua trạm thu phí.

Điều chỉnh quy hoạch phục vụ tăng trưởng hai con số

Giai đoạn tới, việc đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng đường bộ được đặt ra thế nào, thưa ông?

Để hoàn thành mục tiêu 5.000km vào năm 2030, bên cạnh việc hoàn thành đưa vào khai thác 1.252km cao tốc đang xây dựng, cần tiếp tục nghiên cứu triển khai và hoàn thành tối thiểu khoảng 400km cao tốc, đồng nghĩa giai đoạn 2026 - 2030 sẽ là thời kỳ tăng tốc quyết định.

Đối với mạng lưới đường ven biển dài hơn 3.000km, hiện mới hoàn thành khoảng 900km; khoảng 1.400km đang triển khai hoặc chuẩn bị đầu tư, trong khi khoảng 700km vẫn chưa được triển khai.

Theo phân cấp, mạng lưới đường ven biển thuộc thẩm quyền đầu tư của các địa phương. Do đó, các địa phương cần tập trung nguồn lực và phối hợp với sự hỗ trợ tích cực từ ngân sách Trung ương.

Giai đoạn 2021 - 2025, tổng vốn ngân sách Trung ương dành cho hạ tầng giao thông đạt hơn 613 nghìn tỷ đồng, bình quân khoảng 122,6 nghìn tỷ đồng mỗi năm. Đây là mức đầu tư chưa từng có tiền lệ. Giai đoạn 2026 - 2030, nhu cầu vốn cho đầu tư kết cấu hạ tầng là rất lớn.

Song thực tế huy động vốn ngoài ngân sách vẫn gặp nhiều khó khăn, chỉ một số ít dự án PPP thành công. Điều này cho thấy bài toán tài chính vẫn là thách thức lớn nhất.

Bối cảnh phát triển hiện nay đã khác rất xa thời điểm lập quy hoạch năm 2021, vậy theo ông có cần tính toán đến việc điều chỉnh quy hoạch?

Sau khi Quốc hội ban hành Nghị quyết 81/2023/QH15 và đặc biệt là Nghị quyết 252/2025/QH15 điều chỉnh Quy hoạch tổng thể quốc gia, kịch bản phát triển hạ tầng và các yếu tố tác động đến Quy hoạch 1454 đã thay đổi.

Quy hoạch đường bộ được xây dựng trên cơ sở GDP tăng khoảng 7%/năm. Quy hoạch tổng thể quốc gia đã được điều chỉnh với mục tiêu tăng trưởng GDP giai đoạn 2026 - 2030 đạt trên 10%/năm, cao hơn đáng kể so với kịch bản trước đây.

Bên cạnh đó, hàng loạt quy hoạch ngành mới cũng đang được nghiên cứu, điều chỉnh để phù hợp với định hướng điều chỉnh quy hoạch tổng thể quốc gia.

Điều quan trọng nữa là việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh từ 64 xuống còn 34 tỉnh, thành phố đã làm thay đổi căn bản không gian phát triển kinh tế - xã hội và nhu cầu kết nối giao thông. 

Đặc biệt, sự xuất hiện của những đầu mối vận tải mới như sân bay Gia Bình, cảng Cần Giờ… đòi hỏi mạng lưới đường bộ phải được cập nhật tương ứng.

Những thay đổi trên đồng nghĩa nhu cầu vận tải, lưu lượng phương tiện và nhu cầu kết nối hạ tầng đều phải tính toán và hoạch định lại.

Việc điều chỉnh quy hoạch không đơn thuần chỉ là bổ sung tuyến đường mới. Vậy việc điều chỉnh sẽ đi theo hướng nào, thưa ông?

Quan điểm về phát triển mạng lưới đường bộ cần điều chỉnh theo hướng cập nhật các định hướng tại Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Kết luận của Ban Chấp hành Trung ương và Quy hoạch tổng thể quốc gia.

Trong đó, kết cấu hạ tầng đường bộ đóng vai trò quan trọng trong kết cấu hạ tầng giao thông, gắn với quá trình hình thành vùng động lực, hành lang kinh tế, cực tăng trưởng tạo hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy kinh tế phát triển nhanh, hiệu quả, bền vững.

Hệ thống kết cấu hạ tầng đường bộ được quy hoạch hiệu quả, thống nhất trên quy mô toàn quốc, bảo đảm liên kết nội vùng, liên vùng, khu vực và quốc tế gắn với khai thác lợi thế so sánh của quốc gia, từng vùng, từng địa phương trong vùng, góp phần bảo đảm mức tăng trưởng kinh tế hai con số trong nhiều năm.

Huy động mọi nguồn lực để đầu tư phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng đường bộ, đặc biệt là đường bộ cao tốc; đẩy mạnh hình thức hợp tác công tư, trong đó lấy nguồn lực Nhà nước khơi dậy, dẫn dắt nguồn lực xã hội; nâng cao vai trò của doanh nghiệp và địa phương trong tổ chức thực hiện.

Định hướng quy hoạch cần đáp ứng các thay đổi lớn về không gian phát triển quốc gia, mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số và việc tái cấu trúc đơn vị hành chính. 

Việc điều chỉnh quy hoạch phải cập nhật các chỉ tiêu tăng trưởng mới; rà soát mạng lưới quốc lộ theo hướng mở ra không gian phát triển mới; tăng cường liên kết vùng; kết nối hiệu quả với cảng biển, sân bay, logistics và các hành lang kinh tế động lực.

Nếu giai đoạn 2021 - 2025 là thời kỳ "xây dựng bộ khung" thì giai đoạn 2026 - 2030 sẽ là thời kỳ hoàn thiện mạng lưới nhằm đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, giảm chi phí logistics và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cảm ơn ông!