Thu hồi đất phải hướng tới tái thiết cuộc sống người dân

Từ bồi thường đến tái thiết cuộc sống

Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan xác lập 6 quan điểm lớn, làm cơ sở tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính sách quản lý và sử dụng đất.

Tái thiết cuộc sống sau thu hồi đất không chỉ là bảo đảm chỗ ở, mà còn phải gắn với hạ tầng, việc làm, sinh kế và chất lượng sống của người dân (Ảnh: Khoa Trần).

Đáng chú ý, tại Quan điểm số 3, Nghị quyết đặt ra bước chuyển trong chính sách đối với người dân có đất bị thu hồi: Chuyển mạnh từ tư duy bồi thường tài sản bị thu hồi sang tư duy tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất, hướng tới cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất ở bị thu hồi.

Cùng với đó, Nghị quyết đặt ra yêu cầu tạo điều kiện để công dân thực hiện quyền có nơi ở; bố trí quỹ đất và có cơ chế ưu đãi, khuyến khích phát triển nhà ở cho thuê với giá phù hợp, đáp ứng nhu cầu của người dân.

Phân tích điểm mới này, ThS.KTS Lê Minh Nguyệt, Phó giám đốc phụ trách Viện Nhà ở và Phát triển đô thị (Viện Kiến trúc Quốc gia) cho rằng, đây là sự thay đổi căn bản trong triết lý bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Nếu trước đây chính sách chủ yếu tập trung bù đắp giá trị tài sản bị thu hồi thì cách tiếp cận mới hướng tới mục tiêu rộng hơn: Tái thiết và ổn định cuộc sống lâu dài của người dân sau thu hồi đất.

"Đây là quan điểm có tính nhân văn sâu sắc, thể hiện rõ định hướng của Đảng và Nhà nước về bảo đảm an sinh xã hội, lấy chất lượng sống và quyền lợi lâu dài của người dân làm trọng tâm", bà Nguyệt nhấn mạnh.

Theo bà Nguyệt, từ góc độ nhà ở và phát triển đô thị, yêu cầu này đồng nghĩa với việc tái định cư không thể chỉ giải quyết câu chuyện người dân "có chỗ ở", mà phải hướng tới nơi ở tốt hơn, an toàn hơn và có điều kiện sống bền vững.

Nơi ở mới vì thế phải gắn với hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, giao thông, việc làm và sinh kế. Qua đó, chính sách hỗ trợ mới thực sự hướng đúng vào những người chịu tác động trực tiếp từ thu hồi đất, hạn chế tình trạng giảm chất lượng sống hoặc phát sinh các vấn đề xã hội sau tái định cư.

Về lâu dài, cách tiếp cận này còn góp phần giảm xung đột trong giải phóng mặt bằng, tạo đồng thuận xã hội và nâng cao chất lượng phát triển đô thị.

Theo bà Nguyệt, đây cũng là cơ sở để chuyển từ phát triển đô thị thiên về mở rộng không gian sang mô hình phát triển bao trùm hơn, lấy con người làm trung tâm và đảm bảo phát triển bền vững.

Nơi ở mới phải gắn với việc làm, sinh kế

Cùng nhìn nhận về vấn đề này, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội KTS Hà Nội cho rằng, Nghị quyết 21-NQ/TW thể hiện bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị và phát huy nguồn lực đất đai.

Nếu trước đây đất đai chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ tư liệu sản xuất thì trong điều kiện kinh tế thị trường, đất đai cần được nhìn nhận đầy đủ hơn với tư cách là một nguồn lực, tài sản đặc biệt phục vụ phát triển đất nước.

Tuy nhiên, mục tiêu khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai phải đi cùng yêu cầu bảo đảm quyền lợi và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân khi Nhà nước thu hồi đất.

"Xã hội phát triển thì hạnh phúc của người dân cũng phải cùng phát triển. Đây là định hướng thể hiện sự cân bằng trong quá trình phát triển", KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh.

Theo KTS Trần Huy Ánh, để nguyên tắc "tái thiết cuộc sống" thực sự đi vào thực tiễn, cần xác định cụ thể thế nào là điều kiện sống tốt hơn.

Khái niệm này không nên chỉ được hiểu là người dân được bố trí một căn nhà mới. Điều kiện sống phải được xem xét toàn diện trên nhiều phương diện như chất lượng hạ tầng, khả năng tiếp cận việc làm, sinh kế, giáo dục, dịch vụ xã hội, môi trường sống và cơ hội phát triển lâu dài. Đặc biệt, sinh kế là yếu tố không thể tách rời.

Một nơi ở mới dù căn nhà tốt hơn nhưng quá xa nơi làm việc, trường học hoặc thiếu điều kiện tạo thu nhập thì chưa thể coi là đã tái thiết được cuộc sống tốt hơn.

Do đó, công tác quy hoạch và phát triển đô thị cần tiếp cận vấn đề tái định cư một cách tổng thể. Quy hoạch không chỉ trả lời câu hỏi "đưa người dân về đâu?", mà phải tính đến việc người dân sẽ sống như thế nào, việc làm và sinh kế ở đâu, con cái học tập ra sao, khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu thế nào.

Theo KTS Trần Huy Ánh, "tái thiết cuộc sống" cũng không đồng nghĩa với việc người có đất bị thu hồi bắt buộc phải chuyển đến một khu tái định cư được xác định sẵn.

Quan trọng hơn là bảo đảm cho người dân có đủ nguồn lực và nhiều lựa chọn để tìm nơi ở mới có giá trị tương đương hoặc tốt hơn, phù hợp với nhu cầu việc làm, học tập và sinh hoạt.

Khi những yếu tố này được giải quyết trong cùng một bài toán, nguyên tắc "tái thiết cuộc sống" mới có thể chuyển hóa thành chính sách cụ thể, đồng thời tạo đồng thuận trong quá trình thu hồi đất, giải phóng mặt bằng và triển khai các dự án phát triển đô thị.

Đa dạng nhà ở, mở rộng cơ hội có nơi ở

Một nội dung đáng chú ý khác tại Quan điểm số 3 của Nghị quyết 21-NQ/TW là yêu cầu tạo điều kiện để người dân thực hiện quyền có nơi ở; bố trí quỹ đất và có cơ chế ưu đãi, khuyến khích phát triển nhà ở cho thuê với giá phù hợp.

Theo ThS.KTS Lê Minh Nguyệt, định hướng này thể hiện sự chuyển biến trong chính sách nhà ở. Nhà nước không chỉ quản lý đất đai mà còn chủ động sử dụng chính sách đất đai, giá đất và các cơ chế ưu đãi để tạo nguồn lực phát triển nhà ở phù hợp với khả năng chi trả của người dân.

"Tôi cho rằng đây sẽ là động lực quan trọng để đa dạng hóa các loại hình nhà ở, đặc biệt là nhà ở cho thuê, nhà ở giá phù hợp và các mô hình nhà ở đáp ứng nhu cầu khác nhau của người lao động, người trẻ, người thu nhập thấp và nhóm dân cư có tính dịch chuyển cao tại đô thị", bà Nguyệt nhận định.

Theo bà, nhà ở cho thuê là xu hướng tất yếu trong quá trình đô thị hóa và đã trở thành bộ phận quan trọng của thị trường nhà ở tại nhiều quốc gia phát triển.

Nghị quyết 21-NQ/TW mở hướng khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai, đồng thời đặt quyền lợi và cuộc sống lâu dài của người dân ở vị trí trung tâm (Ảnh: Khoa Trần).

Về dài hạn, nếu chính sách quỹ đất, tiền sử dụng đất, tiền thuê đất và cơ chế ưu đãi được thiết kế phù hợp sẽ góp phần giảm áp lực phải sở hữu nhà ở bằng mọi giá, mở rộng cơ hội tiếp cận chỗ ở, cân bằng cung - cầu và hình thành thị trường nhà ở đô thị đa dạng, linh hoạt hơn.

Ở góc độ sử dụng nguồn lực hiện hữu, KTS Trần Huy Ánh cho rằng, thay vì chỉ trông chờ Nhà nước hoặc chủ đầu tư xây dựng thêm các khu tái định cư, có thể khai thác tốt hơn nguồn cung nhà ở tại những khu đô thị đã được đầu tư hạ tầng nhưng chưa sử dụng hết.

Cách tiếp cận này vừa mở rộng lựa chọn cho người dân, vừa góp phần khơi thông nguồn lực nhà ở và đất đai chưa được khai thác hiệu quả.

Nhìn rộng hơn, Nghị quyết 21-NQ/TW còn thể hiện bước chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại về đất đai, dựa trên dữ liệu số, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và các công cụ kinh tế.

Theo ThS.KTS Lê Minh Nguyệt, đối với lĩnh vực nhà ở và phát triển đô thị, những định hướng mới tạo nền tảng cho mô hình phát triển lấy người dân làm trung tâm, nâng cao chất lượng tái định cư, đa dạng hóa loại hình nhà ở và sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai cho phát triển hạ tầng, chỉnh trang đô thị.

Từ "bồi thường" đến "tái thiết cuộc sống", từ giải quyết "có chỗ ở" đến bảo đảm quyền có nơi ở, Nghị quyết 21-NQ/TW đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chính sách đất đai: Nguồn lực đất đai phải được khai thác hiệu quả cho phát triển, nhưng đồng thời người dân phải được bảo đảm điều kiện sống, sinh kế và cơ hội phát triển lâu dài.