Tìm "lối thoát" thuế cho ngành bán hàng đa cấp

Chặng đường hơn hai thập kỷ và "bộ lọc" của thị trường

Xuất hiện tại Việt Nam từ cuối những năm 1990, kinh doanh theo phương thức đa cấp đã trải qua một hành trình dài đầy thăng trầm. Trong suốt hơn 20 năm qua, để quản lý một loại hình kinh doanh đặc thù và nhạy cảm này, Chính phủ cùng các cơ quan quản lý nhà nước đã liên tục rà soát, hoàn thiện và siết chặt hệ thống văn bản pháp luật nhằm điều chỉnh hoạt động và các chủ thể tham gia.

Phát biểu khai mạc tại Tọa đàm "Chính sách cho ngành bán hàng đa cấp - Vấn đề đặt ra trong thực tiễn và giải pháp thúc đẩy" tổ chức ngày 15/7, ông Bùi Trung Nghĩa, Phó chủ tịch VCCI nhấn mạnh: Sau hơn hai thập kỷ hình thành và phát triển, hoạt động bán hàng đa cấp tại Việt Nam đã từng bước được đưa vào khuôn khổ pháp lý, góp phần tạo dựng môi trường kinh doanh minh bạch và lành mạnh hơn.

Tọa đàm "Chính sách cho ngành bán hàng đa cấp - Vấn đề đặt ra trong thực tiễn và giải pháp thúc đẩy".

Sự giám sát chặt chẽ từ phía cơ quan quản lý trong những năm qua đã đóng vai trò như một "bộ lọc" tự nhiên, từng bước loại bỏ các mô hình hoạt động không đúng bản chất, hướng tới sự phát triển ổn định hơn cho thị trường. Nhờ đó, ngành bán hàng đa cấp đang dần đi vào ổn định sau quá trình tăng cường quản lý.

Các doanh nghiệp chân chính hiện nay chủ yếu tập trung kinh doanh các nhóm sản phẩm thiết thực như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, đồ gia dụng, quần áo thời trang cùng nhiều mặt hàng tiêu dùng khác. Mô hình này không chỉ tạo nguồn thu cho ngân sách, thúc đẩy tiêu thụ hàng hóa mà còn giúp giảm chi phí quảng cáo và trung gian cho doanh nghiệp, qua đó tạo thêm cơ hội việc làm và thu nhập cho nhiều người dân.

Để hoạt động bán hàng đa cấp minh bạch và phát triển bền vững hơn, ngày 7/4/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 137/2026/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp, thay thế các quy định trước đây. Nghị định mới được nhiều chuyên gia đánh giá là văn bản pháp lý quan trọng, tiếp tục cụ thể hóa chủ trương phân cấp, phân quyền cho địa phương, đồng thời cắt giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh và tăng cường bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia bán hàng đa cấp.

Ông Nguyễn Phương Sơn, Trưởng ban Đối ngoại và Truyền thông, Hiệp hội Bán hàng Đa cấp Việt Nam (MLMA) cho biết, ngành bán hàng đa cấp Việt Nam vừa trải qua một năm 2025 với những số liệu tăng trưởng và đóng góp ngân sách đáng ghi nhận, nhưng đồng thời cũng đang đối mặt với nhiều rào cản pháp lý lớn liên quan đến các chính sách thuế mới.

Bán hàng đa cấp là một ngành kinh doanh đặc thù với số lượng người tham gia và các đối tượng liên quan cực kỳ lớn. Việc áp dụng hệ thống pháp luật về thuế mới (Luật Thuế Giá trị gia tăng có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 và Luật Thuế Thu nhập cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/7/2026) song hành cùng Nghị định số 137/2026/NĐ-CP nếu thiếu đi những văn bản hướng dẫn chi tiết, cụ thể sẽ tiếp tục khiến doanh nghiệp lúng túng trong quá trình áp dụng.

Đến cuối năm 2025, tổng số lượng người tham gia toàn ngành đa cấp là 652.184 người; tổng doanh thu ghi nhận: 15.096 tỷ đồng; tổng hoa hồng chi trả cho hệ thống: 5.056 tỷ đồng; đóng góp vào ngân sách Nhà nước: 2.306 tỷ đồng. Trong tổng số 652.184 người tham gia, có đến 209.520 người hoàn toàn không phát sinh hoa hồng. Đối với nhóm có phát sinh thu nhập, mức thu nhập bình quân của các nhà phân phối cũng chỉ dừng lại ở ngưỡng vô cùng khiêm tốn: 11,42 triệu đồng một năm (chưa đầy 1 triệu đồng/tháng). Mức thu nhập này chỉ tương đương khoảng 1,1% so với ngưỡng miễn thuế thu nhập cá nhân mới được quy định là một tỷ đồng một năm. 

Bốn "điểm nghẽn" pháp lý và giải pháp

Bà Tạ Dịu Thương, Trưởng Ban Pháp chế MLMA, thẳng thắn chỉ ra 4 điểm nghẽn trọng yếu đang gây lúng túng cho doanh nghiệp và tạo gánh nặng hành chính không đáng có lên vai người lao động:

Điểm nghẽn mang tính cấp bách nhất hiện nay nằm ở việc định danh đối tượng và áp thuế giá trị gia tăng lên tiền hoa hồng. Hiện đang có sự lệch pha rõ rệt về mặt thuật ngữ khi luật chuyên ngành gọi họ là "người tham gia bán hàng đa cấp", trong khi các luật thuế vẫn sử dụng cụm từ "đại lý". Đặc biệt, các nghị định mới ban hành gần đây đang bỏ ngỏ quy định về thuế giá trị gia tăng đối với hoạt động này, thay vì tiếp tục áp dụng cơ chế không tính thuế tương tự như đối với đại lý bảo hiểm hay đại lý xổ số như trước.

Hệ quả trực tiếp là nguy cơ đánh thuế hai lần lên cùng một dòng doanh thu. Doanh nghiệp vốn đã nộp đủ thuế giá trị gia tăng ở khâu bán hàng ra thị trường, nên nếu tiếp tục áp thuế lên phần hoa hồng trích từ chính doanh thu đó, gánh nặng trùng thuế sẽ đè nặng lên cả doanh nghiệp lẫn người tham gia.

Bên cạnh đó, vấn đề quản lý hành chính và đăng ký đối tượng cũng đang bộc lộ những bất cập lớn. Quy định hiện hành yêu cầu mọi nhà phân phối có nguồn thu nhập, bất kể ít hay nhiều, đều phải thực hiện đăng ký thuế kinh doanh và thành lập hộ kinh doanh. Quy định này đang dẫn đến làn sóng bùng nổ hàng trăm nghìn mã số thuế hoặc hồ sơ hộ kinh doanh ảo, đặc biệt là từ nhóm hơn hai trăm nghìn người ký hợp đồng nhưng không hề phát sinh hoa hồng.

Bà Tạ Dịu Thương chia sẻ: "Việc này gây ra sự quá tải cho bộ máy cán bộ thuế tại các địa phương và lãng phí nguồn lực hành chính của toàn xã hội".

Và việc thực thi cơ chế khấu trừ tại nguồn gắn với ngưỡng miễn thuế một tỷ đồng một năm cũng đang bị tắc nghẽn. Dù chính sách mới đã nâng ngưỡng miễn thuế lên rất cao, song các hướng dẫn hiện tại chưa làm rõ việc sẽ khấu trừ thuế từ đồng hoa hồng đầu tiên hay chỉ bắt đầu khấu trừ khi phần thu nhập vượt ngưỡng. Nếu áp dụng việc khấu trừ ngay từ đầu, hàng trăm nghìn người có thu nhập thấp dưới mười hai triệu đồng một năm sẽ bị tạm giữ tiền thuế vô lý.

Hệ quả tất yếu của việc khấu trừ thuế sai phương thức từ đầu năm là gì? Đó là việc hàng trăm nghìn người lao động thu nhập thấp sẽ đồng loạt kéo đến cơ quan thuế nộp hồ sơ xin hoàn thuế vào dịp cuối năm. Làn sóng hồ sơ khổng lồ này chắc chắn sẽ dẫn đến làn sóng ồ ạt nộp hồ sơ xin hoàn thuế vào thời điểm cuối năm, làm tê liệt hệ thống tiếp nhận của cơ quan thuế.

Trước những vướng mắc thực tế này, MLMA đã chủ động đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ và thực tiễn nhằm tháo gỡ khó khăn cho ngành:

Về chính sách thuế GTGT: Các cơ quan chức năng cần sớm xác nhận bằng văn bản rằng khoản hoa hồng do doanh nghiệp bán hàng đa cấp chi trả thuộc diện không chịu thuế giá trị gia tăng, tạo sự nhất quán với các mô hình đại lý dịch vụ tài chính khác.

Về thuế TNCN: Cần duy trì cơ chế ổn định bằng cách chỉ thực hiện khấu trừ thuế khi mức chi trả thực tế tại một doanh nghiệp cụ thể vượt quá ngưỡng một tỷ đồng một năm.

Về khía cạnh quản lý hành chính: Các cơ quan quản lý cần linh hoạt cho phép nhà phân phối được hoạt động với tư cách cá nhân kinh doanh. Họ chỉ cần đăng ký mã số thuế cá nhân kinh doanh theo quy định chung mà không bắt buộc phải thực hiện các thủ tục thành lập hộ kinh doanh rườm rà.

Về lộ trình triển khai: Cần được phân kỳ hợp lý bằng cách tính mốc kích hoạt đăng ký thuế hoặc nghĩa vụ kê khai từ thời điểm người tham gia phát sinh thu nhập vượt ngưỡng chịu thuế, thay vì tính từ thời điểm ký hợp đồng kinh tế.