Trao quyền định giá xăng dầu nhưng doanh nghiệp vẫn chịu nhiều ràng buộc?

Vừa qua, Bộ Công thương đã hoàn thiện dự thảo lần thứ 14 Nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu. Trong đó, vấn đề quản lý, điều hành giá và Quỹ bình ổn giá xăng dầu nhận được sự quan tâm lớn khi dự thảo đặt trọng tâm vào việc tuân thủ Luật Giá.

Báo Xây dựng đã trao đổi với ông Nguyễn Tiến Thỏa, Chủ tịch Hội Thẩm định giá Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá, Bộ Tài chính - người từng nhiều năm là Tổ trưởng Tổ điều hành giá xăng dầu của Liên Bộ Tài chính - Công thương; Tổ trưởng Tổ biên tập Luật Giá năm 2012 và thành viên tham gia xây dựng Luật Giá năm 2023.

Trao quyền cho doanh nghiệp, vì sao Nhà nước vẫn can thiệp?

Thưa ông, dự thảo Nghị định mới lần đầu trao quyền để doanh nghiệp tính giá, quyết định và công bố giá bán xăng dầu, thay vì Nhà nước công bố giá điều hành như hiện nay. Ông đánh giá thế nào về bước chuyển này?

Có lẽ đổi mới lớn nhất, cũng là quan trọng nhất, là trao quyền định giá cho doanh nghiệp, với quy định thương nhân được quyền quyết định giá xăng dầu.

Gọi là mới nhưng thực chất quan điểm xuyên suốt về điều hành giá hàng hóa, dịch vụ (trong đó có giá xăng dầu) theo cơ chế giá thị trường đã được Nhà nước ta khẳng định từ Luật Giá năm 2012 và tái khẳng định lại ở Luật Giá năm 2023 khi quy định về quyền của tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh là "Tự định giá và điều chỉnh giá hàng hóa, dịch vụ do mình sản xuất, kinh doanh…".

Vấn đề là việc chuyển đổi đối với xăng dầu trên thực tế diễn ra khá chậm.

Tuy nhiên, tôi nói thẳng, những nội dung cụ thể của dự thảo về điều hành giá triển khai không phù hợp, thậm chí xung đột với Luật Giá - Nguyên nhân có lẽ dự thảo đã không thấu triệt được quan điểm của Luật Giá, thể hiện ở một số điểm sau:

Thứ nhất: Tại khoản 1, Điều 27, Dự thảo đều nhấn mạnh: "Giá bán xăng dầu do thương nhân quyết định, thực hiện theo đúng quy định của pháp luật về giá và theo cơ chế thị trường".

Cách viết này có thể tạo cách hiểu rằng pháp luật về giá không vận hành theo cơ chế thị trường nên phải bổ sung thêm cụm từ "theo cơ chế thị trường".

Đây là quan điểm không chỉ trùng lắp mà còn thừa chữ, bởi khoản 1, Điều 5, Luật Giá năm 2023 đã quy định rất minh bạch là: "Nhà nước quản lý, điều tiết giá theo cơ chế thị trường…". Theo đó, các quy định về quyền quyết định giá của các tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh cũng phải tuân theo cơ chế ấy.

Thứ hai: Dự thảo đã không tuân thủ đúng quy định tại khoản 1, Điều 5 Luật Giá: Nhà nước "tôn trọng quyền tự định giá, cạnh tranh về giá của tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ theo quy định của pháp luật", bởi dự thảo vẫn đưa ra những quy định cài cắm quyền của cơ quan quản lý, can thiệp trực tiếp vào quyền định giá hợp pháp của doanh nghiệp theo nguyên tắc thị trường, tạo nên một quyền quyết định cho doanh nghiệp mang tính thị trường nửa vời.

Doanh nghiệp chỉ được quyền quyết định giá đầu vào (giá mua xăng dầu) để hình thành giá bán và lợi nhuận, còn các yếu tố hình thành giá khác đã có Nhà nước quy định, doanh nghiệp chỉ cần làm phép tính cộng để thành mức giá.

Theo Luật Giá, xăng dầu không thuộc danh mục hàng hóa do Nhà nước định giá mà thuộc danh mục hàng hóa, dịch vụ bình ổn giá. Giá xăng dầu vì vậy do doanh nghiệp quyết định.

Đã không phải là mặt hàng do Nhà nước định giá thì đương nhiên khi giá thị trường vận động bình thường Nhà nước không định mức giá và không định đoạt cả yếu tố chi phí hình thành nên mức giá (trừ trường hợp khi giá thị trường có biến động bất thường Nhà nước phải áp dụng các biện pháp bình ổn giá, trong đó có biện pháp định giá cụ thể, giá tối đa hoặc khung giá trong một thời hạn nhất định).

Tuy nhiên, dự thảo lại quy định trực tiếp về mức chi phí và giá, buộc doanh nghiệp phải tuân thủ. Điều này làm hạn chế quyền định giá gắn với chi phí thực tế, hợp lý của từng doanh nghiệp.

Vậy, những nội dung nào trong dự thảo về trao quyền định giá cho doanh nghiệp mà ông cho rằng còn bất hợp lý, thưa ông?

Bộ Công thương dự kiến quy định và công bố chi phí kinh doanh định mức khởi điểm, là một trong những yếu tố quan trọng cấu thành giá bán ngay sau khi Nghị định có hiệu lực. Trong khi đó, chi phí này cần được xác định trên cơ sở điều kiện kinh doanh và chi phí thực tế của từng doanh nghiệp.

Đáng chú ý, khi điều chỉnh chi phí kinh doanh định mức hằng năm, dự thảo lại dự kiến căn cứ vào chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của năm trước liền kề và điều chỉnh theo tỷ lệ biến động của CPI.

Theo tôi, cách tính này không phản ánh đúng bản chất chi phí kinh doanh xăng dầu. CPI được tính trên cơ sở giá của một "rổ hàng hóa" gồm khoảng 754 mặt hàng, trong đó có nhiều mặt hàng không liên quan đến chi phí kinh doanh xăng dầu.

Việc áp dụng một chỉ số bình quân như vậy không phản ánh đúng chi phí thực tế của từng doanh nghiệp, đồng thời không tạo động lực để doanh nghiệp tiết giảm chi phí. Ngược lại, nó có thể trở thành rào cản đối với cạnh tranh về giá giữa các doanh nghiệp trong hệ thống kinh doanh xăng dầu.

Một điểm khác cần lưu ý là quy định đối với các địa bàn xa cảng, xa đầu mối. Trường hợp chi phí kinh doanh thực tế, hợp lý đã được kiểm toán của năm trước cao hơn chi phí kinh doanh định mức, doanh nghiệp được quyết định giá nhưng không được vượt quá 2% giá bán lẻ do thương nhân công bố cùng thời điểm.

Việc khống chế tỷ lệ 2% về bản chất là Nhà nước áp đặt một mức giá tối đa tại những khu vực này. Giá bán vì thế không hoàn toàn dựa trên chi phí thực tế, nguyên tắc thị trường hay nguyên tắc thương mại thông thường "lấy gần bù xa".

Đành rằng tại những địa bàn này mức độ cạnh tranh thấp, thậm chí có nơi có thể xuất hiện độc quyền tự nhiên. Nếu Nhà nước không quản lý, người tiêu dùng có thể phải chịu giá cao do thiếu lựa chọn.

Nhưng nếu khống chế giá ở mức không đủ bù đắp chi phí thì lại có nguy cơ dẫn tới đứt gãy nguồn cung.

Theo tôi, để doanh nghiệp định giá, cần bỏ quy định này, Nhà nước nên chuyển từ cách quản lý trực tiếp sang kiểm tra, hậu kiểm dựa trên dữ liệu; đồng thời sử dụng các công cụ của Luật Cạnh tranh và các chính sách hỗ trợ về thuế, phí, an sinh xã hội phù hợp với từng địa bàn.

Ông có nhắc đến việc công thức tính giá bị sai lệch bản chất. Cụ thể, điều này được thể hiện ở đâu, thưa ông?

Công thức này chưa hợp lý ở hai khoản chi phí lớn là giá đầu vào và chi phí kinh doanh định mức, cùng các chi phí khác cấu thành giá vốn xăng dầu. Về chi phí kinh doanh định mức, tôi đã phân tích ở trên.

Đối với giá đầu vào, dự thảo quy định theo hướng: "Giá bán xăng dầu = Giá mua xăng dầu (+) …", trong đó giá mua xăng dầu do thương nhân phân phối tự xác định theo thực tế kinh doanh.

Theo tôi, quy định này đã tự "hóa cứng" tính chủ động và sự phản ứng linh hoạt của doanh nghiệp đối với sự biến động của giá thị trường, trước hết là các doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu xăng dầu, mua xăng dầu của các cơ sở sản xuất, chế biến xăng dầu phải mua theo giá thị trường thế giới, từ đó lan tỏa ra toàn hệ thống.

Nếu giá bán được xác định chủ yếu từ giá mua thực tế thì sẽ phát sinh hai trường hợp.

Trường hợp thứ nhất, doanh nghiệp mua xăng dầu với giá cao, hình thành giá vốn và giá bán cao. Sau đó, giá thế giới giảm nhưng doanh nghiệp chưa bán hết lượng hàng đã mua với giá cao. Theo quy định dự thảo, doanh nghiệp vẫn có thể bán theo giá mua thực tế trước đó.

Khi đó, doanh nghiệp có thể được hưởng lợi, trong khi người tiêu dùng chịu giá cao hơn so với diễn biến mới của thị trường.

Trường hợp thứ hai, doanh nghiệp mua xăng dầu với giá thấp, sau đó giá thế giới tăng. Doanh nghiệp vẫn phải bán theo giá mua thực tế thấp trước đó và không thể điều chỉnh ngay theo giá thị trường.

Trong trường hợp này, người tiêu dùng được hưởng lợi trong ngắn hạn nhưng doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc tái tạo nguồn hàng ở chu kỳ tiếp theo. Đồng thời, nguy cơ xăng dầu chảy sang các thị trường lân cận có giá cao hơn cũng cần được tính đến.

Với quy định giá bán xăng dầu xuất phát từ giá mua thực tế như trên, sẽ hình thành một quy tắc "mua cao, bán cao; mua thấp, bán thấp". Khi đã mua xăng dầu trong kỳ với giá cao hay thấp, doanh nghiệp phải bán hết số lượng đã mua theo mức giá đó mà không được linh hoạt điều chỉnh theo biến động của giá thế giới. Điều này khó tránh khỏi tình trạng giá xăng dầu trong nước luôn "lệch pha" với giá thị trường thế giới.

Trong khi đó, mục tiêu của điều hành giá xăng dầu là đưa giá xăng dầu trong nước sát với biến động của giá thị trường thế giới.

"Quy định chuyển tiếp về Quỹ còn lòng vòng"

Ngoài cơ chế giá, Quỹ bình ổn giá xăng dầu cũng được đổi mới trong dự thảo lần này. Ông đánh giá thế nào về những thay đổi này?

Theo dự thảo mới, Quỹ bình ổn giá xăng dầu vẫn được duy trì. Tuy nhiên, các quy định và hướng dẫn về Quỹ hiện chưa được thể hiện đầy đủ, khiến cơ chế hình thành, quản lý và sử dụng Quỹ chưa rõ ràng, minh bạch.

Đặc biệt, quy định chuyển tiếp về Quỹ còn lòng vòng. Bộ Tài chính được giao mở tài khoản để nhận, chốt số dư Quỹ, thực hiện quyết toán, bù trừ rồi bàn giao tài khoản cho Bộ Công thương.

Vấn đề đặt ra là Bộ Tài chính có thể xác định chính xác số dư hoặc số âm Quỹ của từng doanh nghiệp hay không khi không trực tiếp quản lý hoạt động kinh doanh, sản lượng đầu vào gắn với số tiền trích lập Quỹ và sản lượng đầu ra gắn với số tiền chi Quỹ? Đây là vấn đề cần Bộ Tài chính làm rõ.

Theo tôi, cần bổ sung yếu tố (+/-) Quỹ bình ổn giá vào công thức tính giá xăng dầu. Việc này vừa thể hiện giá xăng dầu biến động theo giá thế giới, vừa thể hiện đây là mặt hàng bình ổn.

Đồng thời, cần thực hiện đúng khoản 2 Điều 19 Luật Giá, theo đó Chính phủ quyết định việc lập Quỹ bình ổn giá đối với hàng hóa, dịch vụ thuộc danh mục bình ổn giá; quy định về quản lý, trích lập, chi sử dụng Quỹ và chịu trách nhiệm bảo đảm tính công khai, minh bạch trong quản lý, sử dụng Quỹ.