Từ “bồi thường” đến “tái thiết cuộc sống”

Thay vì chỉ đo đếm giá trị nhà đất bằng tiền theo mét vuông khi thu hồi mặt bằng, cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào sinh kế, chỗ ở và điều kiện sống lâu dài của người dân ngang bằng hoặc tốt hơn nơi cũ.

Bảo đảm cuộc sống và sinh kế lâu dài

Theo ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh, định hướng chuyển từ tư duy thu hồi đất, bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống là thay đổi rất quan trọng về tư duy trong chính sách thu hồi đất.

Điểm nhân văn của chính sách là không coi việc bồi thường về tài sản là điểm kết thúc của quá trình thu hồi đất, mà coi bảo đảm cuộc sống của người dân sau thu hồi đất mới là mục tiêu cuối cùng.

"Nếu trước đây, chúng ta thường đặt câu hỏi "bồi thường cho người dân bao nhiêu là đúng", thì cách tiếp cận mới đặt câu hỏi rộng hơn: sau khi giao đất cho dự án, cuộc sống của người dân có thực sự ổn định hay không, nơi ở mới có tốt hơn không, sinh kế có được bảo đảm không và con cái, người già, các thành viên trong gia đình có tiếp cận được các dịch vụ thiết yếu hay không?", đại biểu Tú Anh nói.

Theo đại biểu, Nghị quyết 21 thể hiện rất rõ tinh thần này khi yêu cầu bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất ở bị thu hồi.

Đồng thời, việc tiếp tục khẳng định chủ trương tách dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập để thực hiện trước, với yêu cầu khu tái định cư phải có hạ tầng, dịch vụ thiết yếu và quan tâm đến sinh kế, là bước rất quan trọng để biến chủ trương thành chính sách cụ thể.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với bản chất của Nhà nước pháp quyền: Phát triển đi cùng với bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của người dân. Người dân có thể đồng thuận với việc thu hồi đất vì lợi ích phát triển chung, nhưng họ cần được bảo đảm thay đổi đó không đẩy họ vào tình trạng khó khăn hơn trước.

Tư duy mới, nhân văn

Theo TS Trần Xuân Lượng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Bất động sản Việt Nam, từ tư duy "bồi thường" sang "tái thiết cuộc sống" là bước chuyển quan trọng, từ giải quyết quyền lợi trước mắt sang bảo đảm ổn định đời sống và phát triển bền vững trong dài hạn.

Nghị quyết 21 bổ sung và làm rõ hơn tinh thần của Nghị quyết 18 khi đưa ra cách tiếp cận toàn diện hơn đối với công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

"Bồi thường" theo cách tiếp cận trước đây chủ yếu tập trung đền bù những thiệt hại vật chất, thường được lượng hóa bằng tiền tại thời điểm Nhà nước thu hồi đất. Tuy nhiên, cách giải quyết này mới xử lý phần trước mắt, trong khi những tác động của việc mất đất với đời sống người dân có thể kéo dài nhiều năm.

Trong khi đó, "tái thiết cuộc sống" thể hiện tư duy mới, nhân văn, toàn diện và dài hạn hơn. Chính sách không chỉ quan tâm đến giá trị đất đai tại thời điểm thu hồi mà còn tính đến tương lai và an sinh của người dân, bảo đảm họ có điều kiện xây dựng lại cuộc sống bằng hoặc tốt hơn trước khi bị thu hồi đất.

"Đây là định hướng đúng đắn, đưa việc giải quyết bài toán thu hồi đất từ một vấn đề thuần túy về kinh tế sang chính sách an sinh xã hội bền vững", ông Lượng nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, ĐBQH Trần Thị Hải Hà nhìn nhận, đây là chính sách tổng thể về chỗ ở, sinh kế, việc làm, hạ tầng và khả năng ổn định cuộc sống lâu dài của người dân. Tinh thần này cần được thể chế hóa đầy đủ trong quá trình sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan.

Cần tiêu chí để đo lường

Theo đại biểu Tú Anh, việc tiêu chuẩn hóa điều kiện sống và định nghĩa rõ thế nào là nơi ở mới "tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ" rất cần thiết.

Nếu chỉ quy định nguyên tắc "nơi ở mới tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ" mà không có tiêu chí để đo lường, rất dễ dẫn đến cách hiểu khác nhau giữa các địa phương, thậm chí giữa cơ quan quản lý và người dân.

Tuy nhiên, không nên chỉ hiểu "tốt hơn" theo diện tích căn nhà hay giá trị tài sản. Điều kiện sống là một hệ thống các tiêu chí, trong đó có thể bao gồm chất lượng nhà ở, diện tích và không gian sống; điện, nước, giao thông, trường học, cơ sở y tế; môi trường, thoát nước, phòng cháy chữa cháy; khoảng cách và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu; đồng thời phải tính đến khả năng duy trì hoặc khôi phục sinh kế.

Với những hộ đang sống bằng nông nghiệp, kinh doanh nhỏ, dịch vụ hoặc các hoạt động gắn với địa điểm cư trú cũ, một căn nhà mới đẹp hơn nhưng mất sinh kế không thể coi là cuộc sống tốt hơn.

Do đó, luật cần quy định một bộ tiêu chí hoặc nguyên tắc tiêu chuẩn hóa tối thiểu, còn Chính phủ quy định cụ thể các tiêu chuẩn kỹ thuật và phương pháp đánh giá phù hợp với từng loại hình khu vực.

"Quan trọng hơn, việc đánh giá không nên chỉ thực hiện trước khi bố trí tái định cư. Cần có cơ chế đánh giá sau tái định cư, chẳng hạn sau 6 tháng, 1 năm hoặc một khoảng thời gian phù hợp, để kiểm chứng xem mục tiêu "tái thiết cuộc sống" có thực sự đạt được hay không", đại biểu Tú Anh góp ý.

ĐBQH Trần Thị Hải Hà cũng cho rằng, cần nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí tương đối cụ thể để đánh giá điều kiện sống tại nơi tái định cư. Việc đánh giá không nên chỉ căn cứ vào diện tích hoặc giá trị căn nhà, mà cần tính đến hệ thống hạ tầng kỹ thuật, trường học, y tế, giao thông, môi trường, tiếp cận các dịch vụ thiết yếu, điều kiện việc làm, thu nhập và khả năng duy trì sinh kế.

Quan trọng hơn, cần tính đến đặc điểm của từng nhóm dân cư, bởi một phương án phù hợp với hộ gia đình này chưa chắc đã phù hợp với hộ gia đình khác.

Theo TS Trần Xuân Lượng, để mục tiêu người dân sau khi bị thu hồi đất có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ thực sự đi vào cuộc sống, các yêu cầu này cần được cụ thể hóa thành những tiêu chí có thể đo lường, thực hiện và giám sát.

Trước hết, cần bảo đảm sự đồng bộ giữa Luật Đất đai với Luật Quy hoạch, Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư, Luật Nhà ở và các luật liên quan.

Bên cạnh đó, phải lượng hóa, chi tiết hóa, tiêu chí hóa và tiêu chuẩn hóa các thang đo. Những nội dung có thể lượng hóa cần được quy định càng cụ thể càng tốt trong nghị định, thông tư để vừa thuận lợi cho thực hiện, vừa có căn cứ đánh giá quyền lợi của người dân có thực sự được bảo đảm hay không.

"Tái thiết cuộc sống không thể chỉ dừng ở việc bố trí một nơi ở mới mà phải trả lời được câu hỏi người dân sẽ làm gì để duy trì cuộc sống sau khi mất đất", ông Lượng nói.

Phân định rõ trách nhiệm

Đại biểu Tú Anh cho rằng, nếu Nghị quyết đã chuyển từ tư duy "bồi thường" sang "tái thiết cuộc sống" thì trách nhiệm cũng phải chuyển từ trách nhiệm hoàn thành giải phóng mặt bằng sang trách nhiệm bảo đảm kết quả cuối cùng của quá trình tái định cư.

Trách nhiệm ở đây cần gắn với kết quả, không chỉ với thủ tục. Không thể nói rằng khu tái định cư đã hoàn thành chỉ vì đã xây xong nhà và bàn giao cho người dân. Nếu hạ tầng chưa hoàn chỉnh, trường học chưa có, đường giao thông chưa bảo đảm hoặc người dân không có khả năng duy trì sinh kế, rõ ràng mục tiêu tái thiết cuộc sống chưa đạt được.

"Do đó, cần phân định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan và đặc biệt là trách nhiệm của người đứng đầu; đồng thời phải có cơ chế kiểm tra, đánh giá và xử lý trách nhiệm khi để xảy ra tình trạng khu tái định cư thiếu hạ tầng, xuống cấp hoặc người dân bị mất sinh kế kéo dài", đại biểu Tú Anh nói.

Cùng quan điểm, TS Trần Xuân Lượng cho biết, thực tế tại một số khu tái định cư cho thấy chất lượng nhà ở, hạ tầng và điều kiện sống chưa đáp ứng được kỳ vọng của người dân. Đây là một trong những nguyên nhân khiến người có đất bị thu hồi thiếu niềm tin vào chính sách tái định cư, thậm chí lo ngại cuộc sống tại nơi ở mới sẽ khó khăn hơn trước.

Vì vậy, cần xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền địa phương. Tuy nhiên, người đứng đầu cũng cần được trao đủ quyền để quyết định và xử lý những vấn đề thuộc phạm vi quản lý. Nếu chỉ quy trách nhiệm mà không có quyền quyết sách, rất khó yêu cầu họ chịu trách nhiệm đến cùng về kết quả.

Việc xác định trách nhiệm cũng không nên áp dụng một cách máy móc giữa tất cả các địa phương. Mỗi khu vực có điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, tập quán sinh hoạt và nhu cầu của người dân khác nhau. Chẳng hạn, yêu cầu đối với khu tái định cư ở miền núi không thể hoàn toàn giống khu vực đồng bằng hay đô thị.

Do đó, bên cạnh một bộ tiêu chí chung, cần có cơ chế cho phép địa phương cụ thể hóa các tiêu chuẩn phù hợp với điều kiện thực tế. Đây cũng là cơ sở để người đứng đầu có không gian chủ động, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm trong tổ chức thực hiện. Tất nhiên, đi kèm vẫn phải có cơ chế giám sát.

Khi trách nhiệm, thẩm quyền và cơ chế giám sát được thiết kế đồng bộ, trách nhiệm của người đứng đầu mới có thể trở thành động lực nâng cao chất lượng tái định cư, thay vì tạo thêm tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm trong quá trình thực hiện.