AI mở thêm dư địa cho công nghiệp văn hóa Việt Nam

Trong nhiều năm, câu chuyện phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam thường được nhìn từ góc độ khai thác di sản, phát triển thị trường và xây dựng các sản phẩm mang bản sắc dân tộc. AI đang mở thêm một cánh cửa khác: biến những kho tư liệu văn hóa tưởng như nằm yên trong sách, bảo tàng, kho lưu trữ hay trí nhớ cộng đồng thành nguồn nguyên liệu có thể được tái tạo, kết nối và đưa vào những hình thức sáng tạo mới.

Từ điện ảnh, âm nhạc, xuất bản đến bảo tàng, du lịch và trò chơi điện tử, AI đã bắt đầu tham gia vào nhiều mắt xích của chuỗi sản xuất văn hóa, từ hình thành ý tưởng, xử lý kỹ thuật đến quảng bá và phân phối. Xu hướng này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là một trong những động lực mở rộng không gian phát triển văn hóa.

Khi văn hóa không còn chỉ nằm trong kho lưu trữ

Theo chuyên gia công nghệ AI, ông Vũ Thành Thắng, Chủ tịch AIZ thì AI đang làm thay đổi cách một sản phẩm văn hóa được hình thành. Trong điện ảnh, công nghệ có thể hỗ trợ phục hồi hình ảnh, tạo phụ đề, lồng tiếng, xử lý hậu kỳ và phân tích thị hiếu. Với âm nhạc, các công cụ AI giúp thử nghiệm giai điệu, phối khí, xử lý âm thanh, khử tạp âm và tạo bản thu thử nhanh hơn. Ngành xuất bản có thể khai thác AI trong biên tập, dịch thuật, tóm tắt và chuyển sách thành sách nói. Trong quảng cáo, thiết kế, trò chơi điện tử hay du lịch, khả năng xử lý lượng lớn dữ liệu và cá nhân hóa nội dung mở thêm cách tiếp cận từng nhóm công chúng.

Nhưng nếu chỉ nhìn AI như một công cụ giúp giảm chi phí sản xuất, Việt Nam có thể bỏ lỡ phần quan trọng nhất của cuộc chơi.

Lợi thế đặc biệt của Việt Nam nằm ở chính nguồn chất liệu văn hóa.

Lịch sử, di sản, văn học dân gian, nghệ thuật truyền thống, tiếng Việt, phong tục, tri thức bản địa và đời sống đương đại tạo thành một kho tài nguyên giàu bản sắc. Khi được số hóa, chuẩn hóa và tổ chức thành những nguồn dữ liệu có chất lượng, các tài nguyên này có thể trở thành đầu vào cho điện ảnh, hoạt hình, âm nhạc, trò chơi điện tử, thiết kế và du lịch văn hóa.

Đây chính là điểm có thể tạo ra khác biệt. Một mô hình AI có khả năng tiếp cận nguồn dữ liệu văn hóa Việt Nam được tổ chức bài bản sẽ có cơ sở tốt hơn để hiểu ngôn ngữ, lịch sử, âm nhạc, mỹ thuật và tri thức bản địa. Khi đó, AI không chỉ giúp tạo nội dung nhanh hơn mà còn có thể trở thành một lớp hạ tầng mới để những chất liệu Việt Nam được kể lại bằng những phương thức phù hợp với công chúng hiện đại.

Nói cách khác, số hóa văn hóa không nên dừng ở việc đưa hiện vật, tài liệu hay tác phẩm lên môi trường số. Giá trị lớn hơn nằm ở việc biến dữ liệu văn hóa thành nguồn lực sáng tạo có thể tiếp tục sinh ra những sản phẩm mới.

Một bảo tàng số vì thế không chỉ là nơi lưu trữ hiện vật trên màn hình. Robot tích hợp AI đang được thử nghiệm để hướng dẫn và tương tác với khách tham quan tại Bảo tàng Lịch sử TP HCM, cùng với bảo tàng số, thư viện số, thực tế ảo và các nền tảng trực tuyến đang mở rộng cách công chúng tiếp cận lịch sử và di sản.

Nếu được kết nối với hệ thống dữ liệu văn hóa có cấu trúc, những nền tảng này còn có thể trở thành điểm đầu của một chuỗi giá trị lớn hơn: lưu trữ – hiểu dữ liệu – sáng tạo – thương mại hóa – đưa văn hóa Việt ra thị trường.

Đó mới là dư địa đáng kể mà AI mở ra. Bài toán không phải AI tạo được bao nhiêu, mà con người còn quyết định được bao nhiêu? Công nghệ càng có khả năng tạo nội dung, ranh giới giữa hỗ trợ sáng tạo và thay thế sáng tạo càng cần được xác định rõ.

Tại triển lãm "Thể Lạ" ở Hà Nội, AI được các nghệ sĩ sử dụng để hỗ trợ tạo hình ảnh, âm thanh và tác phẩm sắp đặt. Tuy nhiên, ý tưởng, lựa chọn chất liệu, chỉnh sửa kết quả và thông điệp cuối cùng vẫn thuộc về nghệ sĩ. 

Tại đây, Ông Phạm Xuân Tài, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, nhấn mạnh: Triển lãm là một trong những hoạt động thuộc khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, hướng tới chủ đề văn hóa, đạo đức và sáng tạo trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo; qua đó đáp ứng yêu cầu thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển bền vững các ngành công nghiệp văn hóa. Đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của trí tuệ nhân tạo (AI) trong đổi mới sáng tạo; thúc đẩy chia sẻ tri thức và ứng dụng AI vào học tập, nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh và đời sống, đặc biệt trong các hoạt động sáng tạo dựa trên nguồn lực văn hóa, nghệ thuật.

Đây có thể là một nguyên tắc quan trọng khi AI bước sâu hơn vào công nghiệp văn hóa: máy có thể tăng năng lực sáng tạo, nhưng không nên làm mờ chủ thể sáng tạo.

Bởi một tác phẩm văn hóa không chỉ là tổng hợp của hình ảnh, âm thanh hay câu chữ. Đằng sau tác phẩm là lựa chọn về điều gì đáng kể, điều gì cần được giữ lại, điều gì cần được thay đổi và giá trị nào cần được truyền tải.

Ở góc nhìn khối startup ông Trương Cao Dũng, Giám đốc Công ty TNHH Phát triển công nghệ cho rằng: AI có thể phân tích, gợi ý và thực hiện nhanh hàng loạt thao tác kỹ thuật. Nhưng lựa chọn điều gì cần kể, kể như thế nào và giá trị nào cần chuyển tải vẫn thuộc về con người.

Vì thế, thách thức của công nghiệp văn hóa trong thời AI không chỉ là đào tạo người biết sử dụng công cụ AI. Việt Nam cần một lớp nhân lực có khả năng đứng ở giao điểm giữa văn hóa, nghệ thuật và công nghệ.

Đó là những người vừa hiểu giá trị của một di sản, một làn điệu, một câu chuyện lịch sử, vừa biết cách biến nguồn chất liệu ấy thành dữ liệu có thể sử dụng trong môi trường số; vừa biết khai thác AI, vừa đủ năng lực nhận diện những sai lệch mà AI có thể tạo ra.

Đặc biệt, dữ liệu văn hóa không thể được nhìn đơn thuần như một kho dữ liệu càng lớn càng tốt.

Số lượng không quyết định chất lượng. Một dữ liệu lịch sử, tín ngưỡng, phong tục hay di sản nếu bị tách khỏi bối cảnh, thiếu kiểm chứng hoặc sai lệch có thể tạo ra những hình ảnh, câu chuyện và biểu tượng văn hóa không chính xác. Vì vậy, quá trình số hóa và xây dựng nguồn tư liệu cần có sự tham gia của chuyên gia, nghệ nhân và những người am hiểu từng lĩnh vực.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng với AI. Nếu dữ liệu đầu vào nghèo nàn, thiếu bối cảnh hoặc sai lệch, AI có thể giúp sản xuất nội dung nhanh hơn nhưng đồng thời cũng có thể nhân bản sai lệch với tốc độ chưa từng có.

Khi đó, nguy cơ không chỉ là một sản phẩm văn hóa thiếu chính xác. Nguy cơ lớn hơn là những hình ảnh sai về văn hóa Việt Nam được lặp lại, khuếch đại và phổ biến rộng rãi.

Bản quyền phải đi cùng tốc độ của công nghệ

Một thách thức khác xuất hiện ngay khi AI bước vào chuỗi sản xuất văn hóa là quyền tác giả.

Các mô hình AI được phát triển từ khối lượng lớn sách, phim, hình ảnh, bản ghi âm và nhiều loại tác phẩm khác. Vì vậy, câu hỏi tác phẩm được sử dụng ở đâu, cho mục đích gì và quyền lợi của tác giả được bảo đảm ra sao ngày càng trở nên trực tiếp khi AI tham gia sâu vào các ngành công nghiệp văn hóa.

Theo Bộ Văn hóa từ tháng 4/2026, Nghị định số 134/2026/NĐ-CP bổ sung quy định liên quan đến tác phẩm có sử dụng AI, trong đó sự đóng góp của con người là căn cứ quan trọng để xác định quyền tác giả. Người sáng tạo phải có vai trò đáng kể, mang tính quyết định trong quá trình hình thành tác phẩm; sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra mà không có đóng góp sáng tạo đáng kể của con người thì không làm phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan.

Điều này cho thấy cùng với tốc độ phát triển công nghệ, hệ thống pháp lý cũng phải từng bước xác lập những ranh giới mới cho hoạt động sáng tạo. Bởi nếu không giải quyết được bài toán quyền tác giả, nguồn dữ liệu đầu vào và trách nhiệm đối với sản phẩm đầu ra, AI có thể làm tăng số lượng nội dung nhưng chưa chắc làm tăng giá trị của công nghiệp văn hóa.

Từ "làm nội dung bằng AI" đến "làm chủ tài nguyên văn hóa bằng AI". Đây có lẽ là bước chuyển quan trọng nhất.

Theo TS Trần Quý – Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế Số Việt Nam cho rằng: Việt Nam không thiếu chất liệu để kể những câu chuyện của mình. Điều còn thiếu là khả năng tổ chức, số hóa, chuẩn hóa và khai thác nguồn chất liệu ấy thành một hệ sinh thái sáng tạo có khả năng vận hành trong nền kinh tế số.

Khi một làn điệu dân gian được số hóa đúng chuẩn, một kho tư liệu điện ảnh được chuẩn hóa, một hệ thống dữ liệu về di sản được chú giải đầy đủ hay những tri thức bản địa được lưu giữ có hệ thống, chúng không chỉ có giá trị bảo tồn. Chúng có thể trở thành nguyên liệu cho thế hệ sản phẩm văn hóa mới.

Từ một câu chuyện dân gian có thể phát triển thành hoạt hình, trò chơi, phim hoặc trải nghiệm du lịch. Từ kho tư liệu lịch sử có thể hình thành những sản phẩm giáo dục tương tác. Từ âm nhạc truyền thống có thể mở ra những thử nghiệm mới trong âm nhạc đương đại.

AI có thể rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm. Nhưng để những sản phẩm ấy thực sự mang dấu ấn Việt Nam, thứ quyết định không phải là thuật toán mạnh đến đâu mà là dữ liệu Việt Nam có đủ tốt hay không và con người Việt Nam có đủ năng lực để sử dụng nó hay không.

Ông  Quý nhấn mạnh: "Thước đo của AI trong công nghiệp văn hóa không nên là có bao nhiêu nội dung được tạo ra trong một ngày. Thước đo phải là bao nhiêu giá trị văn hóa được bảo tồn tốt hơn, bao nhiêu ý tưởng mới được sinh ra, bao nhiêu sản phẩm có thể bước ra thị trường và quan trọng hơn, bao nhiêu câu chuyện Việt Nam có thể đến với công chúng trong nước và quốc tế bằng một ngôn ngữ mới mà vẫn giữ được căn cước của mình".

AI có thể khiến thế giới sản xuất nội dung nhanh hơn. Nhưng với Việt Nam, bài toán lớn hơn là dùng AI để kể câu chuyện Việt Nam sâu hơn, đúng hơn và đi xa hơn.

Sự kết hợp giữa nguồn tư liệu văn hóa có chất lượng, cơ chế bảo vệ quyền tác giả và năng lực của người làm nghề sẽ quyết định AI tạo ra những sản phẩm có giá trị hay chỉ làm tăng số lượng nội dung.

Đó cũng là ranh giới giữa một nền công nghiệp văn hóa chỉ ứng dụng AI và một nền công nghiệp văn hóa biết biến AI thành năng lực phát triển của chính mình.