Nguồn lực lớn, đầu tư thế nào để khả thi?
Theo Nghị quyết số 18/NQ-HĐND của HĐND TP Hà Nội về quyết định chủ trương đầu tư Dự án đầu tư Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, dự án có sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 736.963 tỷ đồng, thời gian thực hiện dự kiến từ năm 2026 - 2038.
Thông tin tại Hội nghị trực tuyến lấy ý kiến cho quy hoạch sông Hồng mới đây, đại diện Sở Tài chính Hà Nội cho biết, quyết định chủ trương đầu tư dự án đã xác định ưu tiên các nhóm dự án hạ tầng và nhóm dự án đầu tư các khu đô thị dân cư của Thành phố.
Người dân mong muốn việc bố trí tái định cư cần gắn với sinh kế, hạ tầng xã hội, bảo đảm nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ (Ảnh: Kế Toại).
"Về tiến độ triển khai các dự án thành phần, Nghị quyết 18 đã xác định các mốc thực hiện. Tuy nhiên, tùy theo điều kiện thực tế trong quá trình triển khai, thời gian thực hiện cũng như ranh giới, quy mô của từng dự án thành phần sẽ tiếp tục được cụ thể hóa trong các giai đoạn tiếp theo", vị đại diện này cho biết.
"Đánh thức con rồng ngủ quên"
TS Trần Xuân Lượng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Bất động sản Việt Nam (VIREED) cho rằng, ý tưởng khai thác không gian sông Hồng đã được đặt ra qua nhiều thế hệ quy hoạch, nhưng điểm khác biệt ở thời điểm hiện tại là quyết tâm thúc đẩy triển khai.
"Ý tưởng đánh thức 'con rồng ngủ quên' - sông Hồng - không phải là câu chuyện mới mẻ; nó đã được manh nha qua nhiều thế hệ quy hoạch từ khoảng vài chục năm trước.
Tuy nhiên, điểm khác biệt mang tính bước ngoặt ở thời điểm hiện tại chính là quyết tâm chính trị ở mức độ cao nhất của Đảng, Nhà nước và chính quyền TP Hà Nội.
Nếu dự án này hiện thực hóa thành công, đây không đơn thuần là một công trình giao thông hay đô thị, mà sẽ định hình một không gian phát triển có tầm nhìn dài hạn hàng trăm năm", ông Lượng nói.
Trao đổi với Báo Xây dựng, TS Trần Xuân Lượng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Bất động sản Việt Nam (VIREED) cho rằng, sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 736.963 tỷ đồng (xấp xỉ 30 tỷ USD) đặt ra bài toán lớn về huy động, phân bổ và tối ưu hóa nguồn lực.
Nếu chỉ trông chờ vào ngân sách Nhà nước sẽ tạo áp lực rất lớn, do đó cần có cơ chế huy động dòng vốn tư nhân và khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai.
"Một siêu dự án kéo dài đến năm 2038 đòi hỏi một chiến lược "liệu cơm gắp mắm" và phân kỳ khoa học. Việc dàn trải nguồn vốn sẽ dẫn đến tình trạng công trình dang dở, đọng vốn, gây lãng phí nghiêm trọng", ông Lượng chia sẻ.
Theo ông, có thể nghiên cứu huy động nguồn lực thông qua PPP, khai thác quỹ đất và phần giá trị đất đai tăng thêm nhờ đầu tư hạ tầng. Tuy nhiên, tính khả thi còn phụ thuộc vào khung pháp lý đồng bộ, kỷ luật tài chính, minh bạch trong phân kỳ đầu tư và sự đồng thuận xã hội.
Những cam kết của Hà Nội trong công tác tái định cư và mục tiêu của dự án được công khai tại các Nhà văn hóa xã, phường (thời điểm lấy ý kiến cho quy hoạch sông Hồng, tháng 9/2026). (Ảnh: Kim Thoa).
Đáng chú ý, ông Lượng đề xuất phân kỳ đầu tư theo nguyên tắc "hạ tầng đi trước". Giai đoạn 2026 - 2030 ưu tiên thoát lũ, chỉnh trị lòng, bờ sông và kết nối giao thông huyết mạch; giai đoạn 2031 - 2035 phát triển công viên cảnh quan, hạ tầng xã hội và các khu đô thị định cư, tái thiết; giai đoạn 2035 - 2038 hoàn thiện trục cảnh quan, các khu đô thị thông minh, thương mại, dịch vụ và những cấu phần còn lại.
Về phân bổ nguồn lực, ông Lượng cho rằng, vốn đầu tư công nên đóng vai trò "vốn mồi", tập trung cho giải phóng mặt bằng, hạ tầng khung và các công trình phúc lợi công cộng; nguồn lực tư nhân, FDI được huy động vào những cấu phần phù hợp thông qua PPP, đồng thời có thể nghiên cứu các công cụ tài chính dài hạn.
Cùng quan điểm về thứ tự đầu tư, ThS Nguyễn Đức Toản, Phó Chủ tịch Hội Xây dựng ngầm Việt Nam cho rằng, phòng, chống lũ, đê điều, giải phóng mặt bằng, tái định cư và hạ tầng kỹ thuật thiết yếu phải được ưu tiên trước. Một cấu phần chỉ nên chuyển sang xây dựng khi mặt bằng, thiết kế và nguồn vốn đã đạt mức sẵn sàng.
"Khởi công nhiều không quan trọng bằng hoàn thành được các cấu phần tạo hiệu quả và mở đường cho giai đoạn sau", ông Toản nói.
Trị thủy đi trước, không để giá đất dẫn dắt quy hoạch
GS Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường cho rằng, tái thiết sông Hồng không đơn thuần là xây dựng một trục đại lộ hay phát triển các khu đô thị mới. Hà Nội phải đồng thời giải quyết những bài toán về trị thủy, tổ chức lại đất đai và tạo nguồn lực đầu tư.
Theo ông Võ, cách tiếp cận đối với không gian sông Hồng trước hết phải bắt đầu từ trị thủy. Từ kinh nghiệm quốc tế, trong đó có Hà Lan, ông đề xuất nghiên cứu những kết cấu đê có phạm vi chiếm đất nhỏ hơn, hệ thống kiểm soát nước linh hoạt; đồng thời xem xét giải pháp nạo vét lòng sông, tổ chức các không gian chứa và điều tiết nước để chủ động hơn trong phòng, chống lũ.
"Mọi phương án phải được nghiên cứu kỹ về thủy văn, dòng chảy và an toàn đê điều trước khi xem xét triển khai", ông Võ nói.
Nhiều dự án thành phần triển khai song song đòi hỏi cơ chế giám sát chặt tiến độ, dòng vốn và sự phối hợp giữa các cấu phần (Ảnh: Phối cảnh dự án).
Cùng quan điểm, TS Trần Xuân Lượng cho rằng, mọi can thiệp vào lòng sông, không gian bãi sông và kè bờ phải bảo đảm không thu hẹp hành lang thoát lũ, không làm gia tăng rủi ro đối với an toàn dòng chảy. Các phương án can thiệp cần dựa trên mô hình mô phỏng thủy lực và có sự phản biện của các chuyên gia thủy lợi.
"Bất kỳ phương án quy hoạch nào cũng phải đặt bài toán thoát lũ và môi trường sinh thái lên hàng đầu. Không đánh đổi an toàn dòng chảy lấy diện tích đất thương mại ngắn hạn", ông Lượng nhấn mạnh.
Cùng với trị thủy là bài toán khai thác nguồn lực đất đai sau đầu tư hạ tầng. Theo GS Đặng Hùng Võ, khi Nhà nước đầu tư cầu, đường, công viên, giao thông công cộng và các công trình hạ tầng khác, giá trị bất động sản tại khu vực hưởng lợi thường tăng lên. Thành phố cần nghiên cứu công cụ phù hợp để một phần giá trị tăng thêm đó trở lại phục vụ đầu tư hạ tầng đô thị.
Bài học từ Đà Nẵng
Lấy thực tế phát triển đô thị Đà Nẵng làm ví dụ, GS Đặng Hùng Võ cho rằng, việc chỉnh trang khu vực dọc sông Hàn, mở rộng đường sá, giải tỏa những khu vực phát triển thiếu trật tự đã góp phần tạo dựng diện mạo và không gian cảnh quan mới cho đô thị.
Tuy nhiên, Hà Nội cần đặc biệt lưu ý cách quản lý quỹ đất sau chỉnh trang. Nếu những khu đất công có giá trị được chuyển giao để tạo nguồn lực đầu tư trong một giai đoạn, Thành phố có thể có nguồn vốn nhanh nhưng về lâu dài sẽ thu hẹp quỹ tài sản có khả năng tiếp tục tạo nguồn thu.
"Đất công ven sông là nguồn lực rất lớn. Không nên chỉ nhìn vào việc sử dụng quỹ đất đó để có tiền làm hạ tầng trước mắt, mà phải tính xem giữ lại và khai thác như thế nào để tạo nguồn thu lâu dài cho đô thị", GS Đặng Hùng Võ nói.
"Nếu cứ lấy đất để trả cho hạ tầng thì về bản chất vẫn là lấy tài sản công để thanh toán cho đầu tư. Vấn đề cần tính là làm thế nào giá trị đất tăng thêm nhờ hạ tầng có thể trở thành nguồn lực lâu dài cho Thành phố", GS Đặng Hùng Võ phân tích.
Bàn về góc độ thị trường, TS Trần Xuân Lượng cảnh báo, mỗi khi xuất hiện thông tin về quy hoạch lớn, thị trường thường xuất hiện hiện tượng đầu cơ, đẩy giá bất động sản.
"Giá trị bất động sản chỉ thực sự bền vững khi được hỗ trợ bởi hạ tầng hoàn chỉnh, dân cư thực, hoạt động kinh tế thực và hệ thống dịch vụ đồng bộ. Nếu giá đất tăng quá nhanh so với giá trị sử dụng thực tế sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro cho nhà đầu tư", ông Lượng nói.
Theo ông, doanh nghiệp và nhà đầu tư cần chuyển từ tư duy đầu cơ sang phát triển giá trị sử dụng thực, tập trung vào khả năng tạo dòng tiền và giá trị gia tăng bền vững.
Giám sát để giữ tầm nhìn dài hạn
Với nhiều dự án thành phần triển khai song song và thời gian thực hiện kéo dài đến năm 2038, TS Trần Xuân Lượng cho rằng, một trong những rủi ro lớn là "mắt xích yếu làm hỏng cả dây chuyền". Một dự án kè sông chậm tiến độ hoặc vướng giải phóng mặt bằng có thể ảnh hưởng đến các dự án thành phần khác.
Theo ông Lượng, cần thiết lập một đầu mối đủ mạnh để điều phối chung, đồng thời ứng dụng công nghệ số và hệ thống thông tin địa lý (GIS) trong quản lý tiến độ, giải ngân từng hạng mục.
"Cần thành lập Ban Chỉ đạo triển khai Dự án Đại lộ sông Hồng do Chủ tịch UBND TP Hà Nội trực tiếp làm Trưởng ban, ứng dụng công nghệ số và hệ thống thông tin địa lý (GIS) trong quản lý tiến độ, giải ngân từng hạng mục theo tuần/tháng", ông Lượng đề xuất.
Tính khả thi của Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng phụ thuộc vào phân kỳ đầu tư, nguồn lực và điều kiện triển khai của từng dự án thành phần (Ảnh: Tiến Hào).
Cùng với đó, ông cho rằng cần áp dụng cơ chế kiểm toán độc lập đối với dòng vốn đầu tư công - tư, qua đó kiểm soát nguy cơ thất thoát, đội vốn và bảo đảm minh bạch trong quá trình thực hiện.
Để quản lý tổng thể, ThS. Nguyễn Đức Toản cho rằng, dự án cần được quản trị như một chương trình thống nhất thay vì chỉ giám sát riêng từng hợp đồng hay dự án thành phần. Tiến độ giải phóng mặt bằng, tái định cư, hạ tầng kỹ thuật và các công trình đầu mối phải được kiểm soát đồng bộ bởi sự chậm trễ ở một cấu phần có thể kéo theo các cấu phần khác.
"Phải giám sát đồng thời tiền, thời gian và giao diện; nếu một trong ba mất kiểm soát, rủi ro sẽ lan sang toàn chương trình", ông Toản nhấn mạnh.
Đối với giải phóng mặt bằng và tái định cư, ông Lượng cho rằng, đây là một trong những vấn đề nhạy cảm nhất bởi dự án tác động tới nhiều khu dân cư đã sinh sống lâu đời ven sông. Chính sách tái định cư phải đi trước một bước, gắn nơi ở mới với sinh kế, trường học, y tế và các điều kiện thiết yếu của người dân.
Từ kinh nghiệm phát triển không gian ven sông Thames ở London, sông Seine ở Paris và sông Hàn ở Seoul, ông Lượng cho rằng Hà Nội cần kiên định ba yêu cầu: bảo đảm sinh thái và an toàn dòng chảy; lấy người dân làm trung tâm của quá trình tái thiết; giữ tầm nhìn dài hạn trong lựa chọn và triển khai các dự án.
"Bất kỳ phương án quy hoạch nào cũng phải đặt bài toán thoát lũ và môi trường sinh thái lên hàng đầu, không đánh đổi an toàn dòng chảy lấy diện tích đất thương mại ngắn hạn; quá trình giải phóng mặt bằng và tái định cư phải minh bạch, bao trùm, biến người dân ven sông thành những người thụ hưởng trực tiếp thành quả phát triển. Đây là di sản để lại cho mai sau", ông Lượng nói và nhấn mạnh rằng, Hà Nội cần kiên định tầm nhìn 100 năm, duy trì chính sách ổn định, minh bạch để lựa chọn những nhà đầu tư chiến lược có đủ năng lực, tránh tình trạng dự án bị chậm tiến độ và ảnh hưởng đến mục tiêu dài hạn.
Bình luận bài viết (0)
Gửi bình luận