Cách nào tăng tốc xuất nhập khẩu cuối năm?

Nhập siêu 19,4 tỷ USD, tăng dự trữ nguyên liệu 

Theo Bộ Công thương, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa 9 tháng năm 2026 đạt 888 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 434,3 tỷ USD, tăng 25,4%; nhập khẩu đạt 453,7 tỷ USD, tăng 36,7%.

Tốc độ tăng nhập khẩu vượt xa xuất khẩu khiến cán cân thương mại đảo chiều, từ xuất siêu 16,87 tỷ USD cùng kỳ năm 2025 sang nhập siêu 19,4 tỷ USD.

Đáng chú ý, nhập siêu tập trung ở nhóm hàng điện tử, lĩnh vực đóng góp hơn 42% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong 9 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu nhóm hàng này đạt 372 tỷ USD.

Riêng máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, kim ngạch nhập khẩu đạt 188,9 tỷ USD, tăng 71,7%, trong khi xuất khẩu đạt 123,6 tỷ USD, tăng 59,6%. Chênh lệch giữa nhập khẩu và xuất khẩu lên tới hơn 65 tỷ USD.

Tuy nhiên, diễn biến thương mại trong tháng 9 đã xuất hiện tín hiệu tích cực. Kim ngạch xuất khẩu tăng 8,5% so với tháng trước, đạt 59,5 tỷ USD; nhập khẩu tăng 6%, đạt 58,2 tỷ USD. Nhờ đó, cán cân thương mại xuất siêu 1,27 tỷ USD, chấm dứt chuỗi nhập siêu kéo dài từ tháng 12/2025.

Lý giải nguyên nhân nhập khẩu tăng mạnh, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) cho biết, giá nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất điện tử, bán dẫn trên thị trường thế giới tăng cao. Một số loại chip, ổ cứng SSD tăng giá tới 300-500%.

Điều này khiến trị giá nhập khẩu tăng mạnh ngay cả khi lượng hàng nhập về không thay đổi đáng kể so với cùng kỳ.

Cùng với yếu tố giá, nhu cầu tích trữ nguyên liệu của doanh nghiệp cũng gia tăng. Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) kéo theo nhu cầu lớn về linh kiện, nguyên liệu sản xuất các sản phẩm công nghệ. Tình trạng khan hiếm nguồn cung ở một số thời điểm buộc doanh nghiệp tăng dự trữ để tránh gián đoạn sản xuất.

Theo bà Hiền, có doanh nghiệp nâng thời gian dự trữ nguyên liệu từ 6 tuần lên 12 tuần. Thậm chí, trị giá hàng tồn kho của một số doanh nghiệp tăng từ 100 triệu USD lên 700 triệu USD.

Một nguyên nhân khác là làn sóng mở rộng sản xuất trong lĩnh vực điện tử, bán dẫn tại Việt Nam.

Dẫn chứng, lãnh đạo Cục Xuất nhập khẩu cho biết Samsung tăng thêm 1,5 tỷ USD đầu tư tại Thái Nguyên; Intel có sự dịch chuyển chuỗi cung ứng, chuyển nhà máy từ Costa Rica về Việt Nam; trong khi BYD mở rộng, nâng cấp nhà máy tại Phú Thọ.

Hoạt động đầu tư này kéo theo nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị, nguyên liệu và linh kiện phục vụ sản xuất.

Như vậy, nhập khẩu tăng mạnh không đơn thuần phản ánh nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn gắn với việc doanh nghiệp gia tăng dự trữ nguyên liệu, mở rộng đầu tư và năng lực sản xuất hàng xuất khẩu.

Muốn tăng tốc xuất khẩu, phải nâng giá trị nội địa

Những tháng cuối năm, hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục đối mặt với nhiều yếu tố khó lường từ thương mại toàn cầu, lạm phát và biến đổi khí hậu. Trong khi đó, yêu cầu duy trì tăng trưởng xuất khẩu và cải thiện cán cân thương mại ngày càng lớn.

Theo bà Trịnh Thị Thu Hiền, để kéo giảm nhập siêu, trước hết cần duy trì đà tăng xuất khẩu. Tuy nhiên, nhập khẩu cũng phải được nhìn nhận trong mối quan hệ với nhu cầu nguyên liệu, máy móc, linh kiện phục vụ sản xuất và mở rộng đầu tư.

Bộ Công thương đang tiếp tục triển khai các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu, mở rộng thị trường, qua đó cải thiện cán cân thương mại những tháng cuối năm.

Về dài hạn, bà Hiền cho rằng giải pháp căn cơ là nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt Nam, tăng tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng.

Đây cũng là định hướng được Bộ Công thương đặt ra khi xây dựng dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Theo đại diện Bộ Công thương, trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, xuất khẩu tiếp tục giữ vai trò động lực quan trọng. Vì vậy, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu cần được điều chỉnh tương ứng với yêu cầu phát triển mới.

Dự thảo chiến lược đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu hàng hóa giai đoạn 2026-2030 tăng bình quân 15-16%/năm, nhập khẩu tăng 12-13%/năm. Cán cân thương mại hướng tới thặng dư bền vững, với tỷ trọng xuất siêu trên tổng kim ngạch xuất khẩu bình quân đạt 3-6%.

Đến năm 2045, Việt Nam phấn đấu nằm trong nhóm 10 quốc gia có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn nhất thế giới, tỷ trọng xuất siêu đạt 7-10%.

Đáng chú ý, chiến lược không chỉ đặt mục tiêu tăng quy mô xuất khẩu mà còn hướng tới thay đổi cơ cấu, giảm phụ thuộc vào tăng trưởng theo chiều rộng.

Theo đó, tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước phấn đấu đạt 28-30% tổng kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, tăng lên 38-40% vào năm 2045.

Tỷ trọng hàng chế biến hoặc đã tinh chế dự kiến đạt 89-90% vào năm 2030 và trên 92% vào năm 2045. Trong đó, giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao phấn đấu chiếm khoảng 50% tổng giá trị xuất khẩu hàng chế biến, chế tạo vào năm 2030 và trên 55% vào năm 2045.

Về quy mô, dự thảo đưa ra ba kịch bản xuất khẩu đến năm 2030. Kịch bản thấp đạt 765 tỷ USD, kịch bản trung bình đạt 953,7 tỷ USD và kịch bản cao lên tới 1.041,1 tỷ USD.

Những mục tiêu này cho thấy yêu cầu tăng trưởng xuất khẩu không còn chỉ nằm ở việc mở rộng thị trường hay gia tăng đơn hàng. Quan trọng hơn là nâng năng lực sản xuất trong nước, tăng hàm lượng công nghệ và giữ lại nhiều giá trị hơn trong chuỗi cung ứng.

Trong ngắn hạn, duy trì tốc độ xuất khẩu sẽ góp phần cải thiện cán cân thương mại những tháng cuối năm. Nhưng về dài hạn, khả năng giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và nâng tỷ trọng doanh nghiệp nội địa mới là yếu tố quyết định chất lượng tăng trưởng xuất khẩu.