Chống hàng giả: Khi mỗi sản phẩm có một hộ chiếu số

Những tháng cận tết Nguyên đán luôn là "mùa cao điểm" của tiêu dùng và cũng là thời điểm hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng len lỏi mạnh nhất vào thị trường. Khi thương mại điện tử phát triển nhanh, hành vi gian lận không còn giới hạn ở chợ truyền thống mà dịch chuyển sang môi trường số, với hình thức ngày càng tinh vi, khó nhận diện bằng mắt thường.

Trong bối cảnh đó, công nghệ đang được đặt vào vai trò trung tâm, không chỉ hỗ trợ cơ quan quản lý mà còn trao thêm "công cụ tự vệ" cho người tiêu dùng.

Từ kiểm tra thủ công sang quản lý bằng dữ liệu

Thông tin tại họp báo thường kỳ tháng 1/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ, ông Trần Hậu Ngọc, Phó chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia cho biết, thực hiện ý kiến chỉ đạo 389 Quốc gia về nâng cao hiệu quả công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trước diễn biến phức tạp của hàng giả - đặc biệt trên môi trường điện tử - Bộ KH&CN đang thúc đẩy ứng dụng các công cụ quản lý hiện đại dựa trên nền tảng công nghệ và dữ liệu số.

Khác với cách làm truyền thống là dựa chủ yếu vào kiểm tra trực tiếp và xử lý sau vi phạm, hướng tiếp cận mới tập trung vào phòng ngừa rủi ro từ sớm, thông qua việc định danh, theo dõi và giám sát chất lượng sản phẩm trong suốt vòng đời lưu thông.

Một bước ngoặt quan trọng là việc Luật sửa đổi, bổ sung Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật và Luật sửa đổi, bổ sung Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026.

Các luật này lần đầu tiên đưa vào hệ thống pháp luật những công cụ quản lý mang tính "số hóa" như: phân loại hàng hóa theo mức độ rủi ro, truy xuất nguồn gốc bắt buộc, nhãn điện tử và hộ chiếu số của sản phẩm.

Nhãn điện tử, hộ chiếu số là "CMND" của hàng hóa. Nếu tem chống giả truyền thống dễ bị sao chép, thì nhãn điện tử và hộ chiếu số được xem là thế hệ công cụ mới, cho phép định danh duy nhất từng sản phẩm.

Thông qua mã QR, mã số - mã vạch hoặc nền tảng truy xuất nguồn gốc, người tiêu dùng có thể kiểm tra thông tin về xuất xứ, quy trình sản xuất, đơn vị chịu trách nhiệm chất lượng, thậm chí lịch sử lưu thông của sản phẩm, kể cả khi mua hàng online.

Theo cơ quan chuyên môn, việc áp dụng đồng bộ các công nghệ này sẽ giúp: Giảm "vùng xám" trong thương mại điện tử. Hạn chế tình trạng trà trộn hàng giả vào các sàn bán hàng. Tăng khả năng phát hiện sớm hàng kém chất lượng trước khi lan rộng ra thị trường.

Đặc biệt trong dịp Tết, khi nhu cầu thực phẩm, mỹ phẩm, quà biếu tăng cao, công nghệ truy xuất được kỳ vọng sẽ là "hàng rào mềm" nhưng hiệu quả, giúp người tiêu dùng tự kiểm soát rủi ro.

Hệ thống giám sát chất lượng quốc gia: Lớp phòng vệ phía sau

Không chỉ dừng ở từng sản phẩm riêng lẻ, Bộ KH&CN đang xây dựng Hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm, hàng hóa quốc gia - một nền tảng tích hợp dữ liệu lớn, kết nối nhiều nguồn thông tin khác nhau.

Hệ thống này tập hợp: Tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Kết quả kiểm định, hiệu chuẩn, đánh giá sự phù hợp. Cảnh báo rủi ro từ cơ quan quản lý. Phản ánh, khiếu nại của người tiêu dùng. Dữ liệu truy xuất nguồn gốc, nhãn điện tử, hộ chiếu số sản phẩm.

Khi đi vào vận hành đầy đủ, đây sẽ là "radar" phát hiện sớm hàng giả, hàng kém chất lượng, giúp cơ quan chức năng chuyển từ bị động sang chủ động, từ xử lý sự vụ sang quản trị rủi ro. Những tiêu chí này được coi là tiêu chuẩn, nền móng ẩn của chống hàng giả.

Một điểm ít được người tiêu dùng chú ý, nhưng lại đóng vai trò cốt lõi, là hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật.

Đây chính là "ngôn ngữ chung" để công nghệ vận hành. Không có tiêu chuẩn, việc truy xuất hay giám sát chỉ mang tính hình thức. Có tiêu chuẩn, dữ liệu mới có giá trị pháp lý và khả năng kết nối liên thông.

Bên cạnh đó người tiêu dùng trở thành mắt xích trong hệ sinh thái công nghệ. Khác với trước đây, người tiêu dùng giờ không còn là bên "bị động chờ bảo vệ". Với điện thoại thông minh, họ có thể: Quét mã QR, mã vạch để kiểm tra thông tin sản phẩm. Đối chiếu nhãn điện tử, thông tin công bố hợp chuẩn - hợp quy. Phản ánh, khiếu nại trực tiếp qua các nền tảng số khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Trong dịp Tết, khi lượng hàng hóa lưu thông tăng mạnh, vai trò của người tiêu dùng được xem là "tuyến phòng thủ đầu tiên", bổ sung cho các công cụ quản lý của nhà nước.

Công nghệ không thay thế quản lý, nhưng thay đổi cách quản lý. Đây là điều được các chuyên gia nhận đinh, công nghệ không phải "đũa thần" xóa bỏ hoàn toàn hàng giả, nhưng là yếu tố quyết định để nâng cấp năng lực quản lý thị trường trong bối cảnh số hóa.

Thay vì chạy theo xử lý vi phạm, công nghệ cho phép: Nhận diện rủi ro sớm. Khoanh vùng nhóm sản phẩm có nguy cơ cao. Giảm chi phí kiểm tra, tăng tính minh bạch. Tạo sân chơi công bằng cho doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc.

Trong cao điểm tiêu dùng trước Tết, khi niềm tin thị trường dễ bị tổn thương nhất, việc đưa công nghệ vào "mặt trận" chống hàng giả không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là thông điệp chính sách: Bảo vệ người tiêu dùng bằng dữ liệu, minh bạch và trách nhiệm số.