Chuyển đổi số ngành Nước trong kỷ nguyên mới

Chuyển đổi quản lý bằng kinh nghiệm sang quản trị bằng dữ liệu

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS Nguyễn Ngọc Điệp, Chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam cho biết, chuyển đổi số không đơn giản chỉ mua thêm một phần mềm mà điều quan trọng là phải đặt ra ba sự chuyển đổi.

Thứ nhất, chuyển đổi từ quản lý bằng kinh nghiệm sang quản trị bằng dữ liệu. Hiện nay, các doanh nghiệp nước ở Việt Nam đã đầu tư mua các phần mềm SCADA, GIS, phần mềm kế toán, nhân sự, quản lý… nhưng đến giai đoạn tới thì phải quản trị bằng dữ liệu.

Thứ hai, quản trị từ các hệ thống riêng lẻ sang chia sẻ đồng bộ. Hiện nay có lưu trữ đám mây, IOT, giám sát, quan trắc… Tất cả cần phải có những liên kết để đưa ra giải pháp hiệu quả nhất cho người sử dụng.

Thứ ba, chuyển đổi đầu tư công nghệ sáng tạo ra hiệu quả thực chất cho doanh nghiệp và người dân. Hiện nay, các doanh nghiệp phần mềm đã đầu tư công sức, trí tuệ vào các giải pháp công nghệ rất sâu. 

"Hội thảo lần này chính là cơ hội để đưa tiếng nói của các doanh nghiệp Việt Nam và những người làm trong ngành Nước Việt Nam đến bạn bè thế giới. Đồng thời để các doanh nghiệp trong nước hiểu biết lẫn nhau, biết đến các phần mềm để có thể ứng dụng, chia sẻ, liên kết", ông Điệp nhấn mạnh.

Đổi mới phương thức quản trị ngành Nước

Chia sẻ về vai trò của chuyển đổi số trong quản lý, phát triển ngành nước, ông Nguyễn Minh Đức, Trưởng phòng Quản lý cấp thoát nước (Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng) cho biết, Bộ Xây dựng đang được Chính phủ giao chủ trì việc xây dựng dự thảo Luật Cấp, thoát nước nhằm tạo khung pháp lý thống nhất cho ngành Nước tại Việt Nam. 

Mục tiêu chính của việc ban hành luật là quản lý thống nhất hoạt động cấp, thoát nước trên toàn quốc; khắc phục tình trạng chia cắt và chuyển trọng tâm của ngành sang nâng cao chất lượng dịch vụ cấp, thoát nước.

Dự kiến, dự thảo Luật Cấp, thoát nước sẽ trình Thủ tướng Chính phủ vào tháng 1/2027 và trình Quốc hội khóa XVI xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ 3 vào tháng 5/2027.

Ông Nguyễn Minh Đức nhận định, ngành nước đang bước sang kỷ nguyên mới. Do đó, cách tiếp cận không thể dừng lại ở việc quản lý từng công trình hay xử lý từng sự cố riêng lẻ. Yêu cầu trong tình hình mới là quản trị đồng thời dịch vụ, rủi ro, tài sản và dữ liệu trên toàn bộ vòng đời hệ thông.

Dự thảo Luật Cấp, thoát nước đã đặt ra 7 yêu cầu phát triển của ngành nước trong tình hình mới, cần được xử lý đồng thời, bao gồm: An ninh nguồn nước; quản lý ngập; xử lý nước thải; tái sử dụng nước; chất lượng dịch vụ; quản lý tài sản theo vòng đời; quản trị dựa trên dữ liệu.

Dự thảo luật có 7 nội dung lớn. Một trong số đó là nền tảng pháp lý cho chuyển đổi số ngành nước, làm rõ chuyển đổi số là đổi mới phương thức quản trị. Đây là một quá trình chuyển đổi đồng bộ phương thức quản lý nhà nước, quản trị doanh nghiệp, đầu tư phát triển, khai thác vận hành hệ thống trên cơ sở dữ liệu và công nghệ số.

Muốn đạt kết quả tốt thì chuyển đổi số phải gắn với 4 yêu cầu. Đó là con người có năng lực, trách nhiệm; quy trình được chuẩn hóa; dữ liệu đúng, đủ và có thể chia sẻ, dùng chung; công nghệ phù hợp, an toàn.

Ông Nguyễn Minh Đức cho biết, ở góc độ quản lý, Nhà nước sẽ kiến tạo thể chế, dữ liệu và năng lực giám sát. Chính phủ thống nhất các định hướng và cơ chế phối hợp liên ngành. Bộ Xây dựng quy định về chính sách, tiêu chuẩn, kiến trúc dữ liệu và hệ thống thông tin. 

Các bộ, ngành khác sẽ kết nối, chia sẻ dữ liệu quản lý. Địa phương là đối tượng triển khai, cập nhật dữ liệu, giám sát dịch vụ. 

Trong khi đó, doanh nghiệp vẫn là chủ thể trực tiếp của quá trình chuyển đổi số. Trọng tâm là tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư, đổi mới và làm chủ công nghệ.

Ông Đức nhấn mạnh, lộ trình chuyển đổi phải xuất phát từ nhu cầu quản trị và hiệu quả vận hành, thay vì bắt đầu từ việc mua sắm thiết bị, phần mềm. Doanh nghiệp cần lựa chọn giải pháp phù hợp quy mô và năng lực, số hóa tài sản, tích hợp dữ liệu vận hành và khách hàng, ứng dụng tự động hóa, đồng thời kiểm soát rủi ro và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Xây dựng khung chuyển đổi số đặc thù của ngành Nước

Đánh giá về thực trạng và định hướng thực hiện chuyển đổi số ngành Nước Việt Nam, ông Nguyễn Việt Anh, Phó chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam cho biết, ngày 14/7/20026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1266/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia về chuyển đổi số giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045. Chiến lược đã xác định 6 trụ cột của chuyển đổi số, bao gồm: Thể chế số, hạ tầng số, dữ liệu số, nền tảng số, nhân lực số và doanh nghiệp công nghệ số.

Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp cấp, thoát nước sẽ phải bám theo khung chiến lược quốc gia, vừa phải xây dựng khung chuyển đổi số có đặc thù của ngành nước.

Theo ông Nguyễn Việt Anh, để đánh giá mức độ số hóa của doanh nghiệp phải dựa trên 6 nhóm năng lực trụ cột của chuyển đổi số: Chiến lược chuyển đổi số, khả năng tương tác số, các quy trình nghiệp vụ số, tổ chức và nhân lực số, hạ tầng và an ninh số, dữ liệu - phân tích dữ liệu - AI.

Mức độ chuyển đổi số của doanh nghiệp chia thành 5 cấp độ. Từ thao tác nghiệp vụ cơ bản; tự động hóa và giám sát; tích hợp, số hóa ở mức trung gian; số hóa, phân tích, dự báo và tối ưu cho đến số hóa nâng cao để tối ưu hóa cảnh báo sự cố, đưa ra được giải pháp sớm và hiệu quả nhất.

Tại Việt Nam, phần lớn các doanh nghiệp cấp nước mới đạt cấp độ 1 - 2. Một số đơn vị lớn đã tiến vào cấp độ 3, tức là bắt đầu có trung tâm dữ liệu, kết nối quản lý khách hàng với quản lý tài sản, quản lý chất lượng nước… 

Ở cấp độ 4, một số đơn vị bắt đầu xây dựng mô hình mô phỏng dự báo, tối ưu hóa trong định lượng phèn bằng AI, sử dụng AI để tương tác với khách hàng… Đối với cấp độ 5, hầu hết các doanh nghiệp Việt Nam đều chưa đạt tới.

Ông Nguyễn Việt Anh đánh giá, năng lực số của các doanh nghiệp Việt Nam chưa đồng đều. Những tồn tại phổ biến là dữ liệu chưa được quản trị như một tài sản, dữ liệu chưa được xây dựng theo một quy chuẩn thống nhất, lĩnh vực thoát nước còn đi sau rất nhiều so với cấp nước…

Hiện nay, có 3 điểm nghẽn lớn trong chuyển đổi số tại các doanh nghiệp cấp thoát nước ở Việt Nam. Thứ nhất, dữ liệu chưa được coi là tài sản. Thứ hai là thể chế đang làm cho hệ thống bị tách rời, thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu dùng chung. Thứ ba là chưa có KPI, quy chuẩn cho quá trình chuyển đổi số này.

Theo ông Nguyễn Việt Anh, để thực hiện chuyển đổi số thì việc thiết kế hệ thống, cấu trúc là cực kỳ quan trọng. Nếu không có được cấu trúc định hình rõ ràng thì sẽ khó định hướng và đưa ra được lộ trình tốt.

Trách nhiệm sẽ được chia theo 4 tầng, không chỉ doanh nghiệp cấp thoát nước mà các nhà thầu và chính quyền địa phương cũng có vai trò đặc biệt trong việc tổng hợp, chia sẻ dữ liệu của ngành Nước. Trong khi đó, cơ quan Trung ương sẽ ban hành các khung pháp lý, quy chuẩn, tiêu chuẩn hay các hệ thống cơ sở dữ liệu.

Ông Nguyễn Việt Anh đề xuất về kiến trúc 6 lớp cho các doanh nghiệp cấp thoát nước trên toàn hệ thống ở Việt Nam, bao gồm: Các thành phần vật lý, tài sản; hệ thống công nghệ điều hành; tích hợp; dữ liệu; các ứng dụng giúp số hóa, mô phỏng; các giao diện và tác nghiệp thông minh. Xuyên suốt 6 lớp kiến trúc này là an ninh, là an toàn, an toàn dữ liệu.

"Trong thời gian tới, ngành Cấp, thoát nước Việt Nam cần ưu tiên thực hiện một số hoạt động về nền tảng và quản trị số; chống thất thoát; số hóa tài sản; xây dựng các nhà máy xử lý nước và nước thải thông minh; an ninh nguồn nước và an toàn cấp nước…", ông Nguyễn Việt Anh nhấn mạnh.