Đề xuất lập quỹ vật liệu xây dựng, bảo đảm nguồn cung, bình ổn thị trường

Cần cơ chế dự trữ chiến lược vật liệu xây dựng như dự trữ xăng dầu

Chiều 21/4, Quốc hội thảo luận tại hội trường về kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030; kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia giai đoạn 2026 - 2030; kế hoạch vay, trả nợ công giai đoạn 2026 - 2030 và phê chuẩn quyết toán ngân sách Nhà nước năm 2024.

Quan tâm nguồn nguyên vật liệu cho đầu tư công như đất, cát, đá, đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đoàn TP Đà Nẵng) cho biết, dù tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước quản lý, nhưng khi triển khai các dự án đầu tư công vẫn phải mua lại chính nguồn tài nguyên này theo cơ chế thị trường.

Vòng lặp chi phí làm tăng tổng mức đầu tư, gây tình trạng "khát" vật liệu, ảnh hưởng tiến độ giải ngân. Đồng thời, giá vật liệu tăng cũng tác động trực tiếp đời sống người dân khi có nhu cầu sửa chữa và xây dựng nhà.

Theo đại biểu, thực tế cho thấy, dù đã có quy hoạch về tài nguyên khoáng sản, trong đó có các mỏ vật liệu xây dựng, việc tiếp cận vẫn mang tính bị động, xử lý tình thế. Nhiều dự án triển khai mới bắt đầu tìm nguồn vật liệu, xin cấp mỏ, điều chỉnh quy hoạch, khi thiếu thì tháo gỡ, vướng lại xử lý, chưa có sự chuẩn bị từ trước theo nhu cầu của từng dự án và từng vùng. Điều này cho thấy quy hoạch hiện nay mới chỉ dừng ở quản lý tài nguyên, chưa gắn chặt với nhu cầu và kế hoạch đầu tư công.

Để khắc phục tình trạng trên, đại biểu đề xuất cần có cơ chế điều tiết giá hoặc cơ chế dự trữ chiến lược đối với vật liệu xây dựng như cách làm đối với xăng dầu hay lương thực.

Theo đại biểu, không nhất thiết theo mô hình kho bãi mà thông qua quy hoạch mỏ gắn với mặt bằng sạch và thủ tục cấp phép khai thác nhanh chóng. Khi cần, Nhà nước có thể cấp quyền khai thác ngay để chủ động nguồn cung, ổn định giá. Đồng thời, cần khuyến khích đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng vật liệu mới, vật liệu thay thế, triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực xây dựng nhằm giảm lệ thuộc tài nguyên tự nhiên, từ đó, giảm chi phí và ổn định thị trường.

"Giải quyết nghịch lý về chi phí tài nguyên không chỉ là bài toán về giá cả, mà quan trọng hơn là yêu cầu hoàn thiện thể chế quản lý tài sản công, bảo đảm địa tô tài nguyên được quay vòng phục vụ phát triển, thay vì trở thành gánh nặng cho ngân sách Nhà nước", đại biểu Minh nói.

Dẫn bối cảnh giai đoạn tới, ngân sách Nhà nước dành khoảng 40% cho đầu tư phát triển, cùng kế hoạch huy động tới 8,2 triệu tỷ đồng cho đầu tư công (tăng khoảng 1,5 lần so với giai đoạn 2021 – 2025), đại biểu Nguyễn Trúc Sơn (Đoàn Vĩnh Long) cho rằng, cần sớm xây dựng chiến lược tổng thể về vật liệu xây dựng.

Theo đại biểu, trong bối cảnh hàng loạt dự án quy mô quốc gia và dự án lớn tại địa phương được triển khai đồng loạt, áp lực lên nguồn cung vật liệu sẽ rất lớn, dễ dẫn đến tình trạng khan hiếm và biến động giá mạnh, ảnh hưởng trực tiếp tiến độ và hiệu quả đầu tư.

Từ đó, đại biểu đề xuất cần thiết lập cơ chế điều tiết nguồn cung vật liệu giữa các địa phương; nghiên cứu hình thành "Quỹ vật liệu xây dựng" như một công cụ điều tiết thị trường, góp phần bình ổn giá, đảm bảo nguồn cung và khắc phục tình trạng địa phương có tài nguyên nhưng không thể chủ động phục vụ các dự án trên địa bàn.

Cùng thảo luận, đại biểu Trịnh Trung Tín (Đoàn An Giang) cho hay, hiện nay, các nhà thầu xây dựng đang rất khó khăn khi nguồn vật liệu khan hiếm, giá vật liệu xây dựng (cát, đá) tăng dẫn đến giá theo quy định để thực hiện thanh quyết toán không đồng bộ với giá thực tế.

Đại biểu Tín kiến nghị Chính phủ sớm điều chỉnh định mức kinh tế kỹ thuật trong đầu tư công, đặc biệt là yếu tố về giá vật liệu xây dựng để tháo gỡ khó khăn trong đầu tư công.

Cải cách thủ tục, đẩy nhanh tiến độ giải ngân đầu tư công

Dẫn thực tế không ít dự án đầu tư công giải ngân chậm, nhiều dự án kéo dài, đại biểu Nguyễn Duy Minh cho rằng, điểm nghẽn không nằm ở nguồn lực mà ở cơ chế vận hành và tổ chức thực hiện.

Một trong những nút thắt lớn nhất hiện nay, theo đại biểu, là quy trình, thủ tục đầu tư còn phức tạp, thiếu liên thông. Dự án đầu tư công phải đi qua nhiều bước theo các luật khác nhau như: Đầu tư công, Quy hoạch, Đất đai, Môi trường, Xây dựng và Đấu thầu… với quy trình tuần tự, hồ sơ tách rời, khiến thời gian chuẩn bị kéo dài.

Đáng chú ý, quy trình này gần như áp dụng đồng loạt cho mọi dự án, không phân biệt quy mô. Thực tế có những công trình quy mô nhỏ nhưng phải 1 - 2 năm hoàn tất thủ tục, trong khi thời gian thi công chỉ vài tháng. Điều này không chỉ làm chậm tiến độ mà còn tăng chi phí, giảm hiệu quả đầu tư.

Từ đó, đại biểu kiến nghị Chính phủ sớm sửa đổi đồng bộ các luật liên quan đầu tư công theo hướng thiết lập quy trình thống nhất, liên thông, giảm thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song các bước phù hợp.

Cùng đó, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân loại dự án theo quy mô và mức độ rủi ro; dự án nhỏ cần đơn giản hóa quy trình, rút ngắn thủ tục, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả.

Rà soát, kiên quyết loại bỏ những dự án "giữ chỗ", kéo dài nhiều kỳ kế hoạch nhưng chưa triển khai, gây lãng phí nguồn lực và ảnh hưởng đời sống người dân trong vùng dự án.

Đại biểu Đoàn Thị Lê An (Đoàn Cao Bằng) cũng cho rằng, tình trạng giải ngân vốn đầu tư công chậm, không đồng đều giữa các bộ, ngành, địa phương phản ánh những điểm nghẽn mang tính hệ thống từ thể chế, thủ tục đến năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm của người đứng đầu.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ tiếp tục tập trung mạnh hơn vào hoàn thiện thể chế theo hướng đơn giản, rõ trách nhiệm, nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư và đặc biệt khơi thông tâm lý e ngại, sợ sai, tạo động lực cho cán bộ dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.