Đồng bộ giải pháp, tăng tốc tiến độ và khả năng hấp thụ vốn của các dự án hạ tầng

Đến hết ngày 15/10/2026, giải ngân vốn đầu tư công cả nước đạt 64,6% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

Thông báo Kết luận số 634/TB-BXD ngày 20/10/2026 của Bộ Xây dựng yêu cầu các chủ đầu tư, ban quản lý dự án rà soát tiến độ, xác định sản lượng có thể hoàn thành; nhà thầu bổ sung nguồn lực, tăng mũi thi công và chủ động vật liệu để đẩy nhanh tiến độ, giải ngân.

Tuy nhiên, việc huy động thêm nhân lực, thiết bị và tăng mũi thi công chỉ phát huy hiệu quả khi các điều kiện về mặt bằng, vật liệu, nguồn vốn và thủ tục liên quan được đáp ứng tương ứng. Đây cũng là những yếu tố cần được xem xét đầy đủ khi đánh giá nguyên nhân chậm tiến độ của dự án.

Tiến độ thi công còn phụ thuộc vào khả năng tháo gỡ vướng mắc

Để đáp ứng tiến độ, nhà thầu phải huy động thêm nhân lực, thiết bị, mở rộng các mũi thi công và duy trì hoạt động liên tục. Nhu cầu vốn lưu động tăng lên, trong khi giá nhiên liệu, vật liệu và nhân công biến động; nguồn cung đất, cát, đá tại một số địa bàn chưa ổn định, phụ thuộc công suất mỏ, thủ tục khai thác và điều kiện vận chuyển.

Tại tọa đàm "Hóa giải nguy cơ thiếu hụt nhân lực ngành Xây dựng: Cần cái 'bắt tay' của 'ba nhà" do Báo Xây dựng tổ chức ngày 22/10/2026, ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả cho biết, các doanh nghiệp xây dựng giao thông đang gặp nhiều khó khăn trong tuyển dụng và giữ chân người lao động khi nhu cầu nhân lực tại các dự án tăng cao, kéo theo áp lực về chi phí tổ chức thi công.

Theo ông Huy, cạnh tranh nhân lực là thực tế của thị trường, nhưng nếu các doanh nghiệp chỉ tìm cách thu hút người giỏi từ đơn vị này sang đơn vị khác bằng thu nhập cao hơn, đặc biệt không đáp ứng được sự ổn định cho người lao động, thì tình trạng thiếu hụt nhân lực của toàn ngành vẫn chưa được giải quyết. Các doanh nghiệp cần cùng đầu tư đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đồng thời tạo môi trường phát triển lâu dài để người lao động yên tâm gắn bó.

Áp lực chi phí nhân công được ông Trần Đình Lân, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Xây dựng Trung Chính, đề cập tại cùng tọa đàm. Theo ông Lân, đơn giá nhân công trong định mức khoảng 300.000 - 400.000 đồng/công, trong khi mức chi trả trên thị trường có thể lên tới 900.000 đồng đến 1 triệu đồng/công; riêng tại doanh nghiệp này, mức chi trả được nêu là 950.000 đồng/công.

Khi chi phí thực tế vượt xa mức tính trong định mức, doanh nghiệp phải tự cân đối phần chênh lệch, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động và khả năng duy trì nguồn lực thi công.

Bên cạnh chi phí đầu vào, nghiệm thu và thanh toán tác động trực tiếp đến dòng tiền của nhà thầu. Khi khối lượng hoàn thành chưa được xác nhận kịp thời hoặc hồ sơ phải bổ sung nhiều lần, doanh nghiệp vẫn phải chi trả tiền lương, vật liệu, nhiên liệu và vận hành thiết bị. Vốn chưa được thu hồi sẽ hạn chế khả năng quay vòng để phục vụ các hạng mục tiếp theo.

Việc nghiệm thu, thanh toán đúng hạn có ý nghĩa thiết thực đối với khả năng duy trì thi công và cân đối dòng tiền.

Theo các doanh nghiệp, cần phân định rõ trách nhiệm: nhà thầu phải bảo đảm năng lực tổ chức thi công, huy động nguồn lực, chất lượng và tiến độ theo hợp đồng; các vướng mắc về mặt bằng, thủ tục mỏ, nghiệm thu, thanh toán hoặc điều chỉnh giá cần được xác định đúng nguyên nhân và xử lý theo thẩm quyền. Không thể quy mọi chậm trễ cho nhà thầu, nhưng cũng không thể lấy khó khăn khách quan để thay thế nghĩa vụ hợp đồng.

Thực tế triển khai cho thấy, bên cạnh nỗ lực của nhà thầu, tiến độ thi công còn phụ thuộc đáng kể vào khả năng tháo gỡ vướng mắc và sự phối hợp giữa các bên liên quan.

Gỡ vướng từ thực tế triển khai dự án

Tại dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, toàn công trường hiện đang huy động hơn 2.000 kỹ sư, công nhân, tổ chức 132 mũi thi công và làm việc liên tục "3 ca, 4 kíp". Các nhà thầu đang tập trung nguồn lực để đẩy nhanh tiến độ, hướng tới mục tiêu đưa đoạn Tân Thanh - Đông Khê dài khoảng 62km vào khai thác tạm dịp Tết Nguyên đán 2027.

Tuy nhiên, một số khó khăn, vướng mắc vẫn còn hiện hữu, ảnh hưởng đến tiến độ. Mặt bằng được bàn giao đã ở mức tỷ lệ cao, song một số vị trí chưa hoàn tất các thủ tục thu hồi đất, kiểm đếm, lập phương án bồi thường, hỗ trợ và di dời hạ tầng kỹ thuật. Nguồn cung đá phục vụ thi công lớp bê tông nhựa tạo nhám còn hạn chế, tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt khi khối lượng thi công tăng cao.

Doanh nghiệp dự án đã kiến nghị UBND hai tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng chỉ đạo hoàn thành giải phóng mặt bằng bổ sung trong tháng 10/2026; hỗ trợ thủ tục nâng công suất, điều chỉnh giấy phép một số mỏ đá và kiểm soát giá vật liệu. Doanh nghiệp cũng kiến nghị bổ sung hơn 7.714 tỷ đồng vốn ngân sách nhà nước còn thiếu trong giai đoạn 2026 - 2028 để đẩy nhanh thi công.

Tại đợt kiểm tra ngày 23/10, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Hoàng Văn Thạch đã yêu cầu các sở, ngành, địa phương, Ban Quản lý dự án Đầu tư và Xây dựng tỉnh cùng doanh nghiệp tập trung tháo gỡ khó khăn, nhất là tại các nút giao, cửa hầm, cầu vượt và đường kết nối. Các địa phương được yêu cầu phấn đấu hoàn thành phần việc còn tồn đọng trong tháng 10/2026, đồng thời triển khai đồng bộ các hạng mục phụ trợ để tránh phát sinh vướng mắc mới.

Hay tại dự án cao tốc Vinh - Thanh Thủy, nhu cầu vật liệu của toàn tuyến rất lớn, gồm gần 9,9 triệu m³ đất san lấp, 995.000m³ đá xây dựng và gần 1,8 triệu m³ cấp phối đá dăm, cùng khối lượng lớn cát san lấp và cát bê tông. Nguồn cung tại chỗ chưa đáp ứng toàn bộ nhu cầu, việc huy động còn phụ thuộc công suất mỏ, thủ tục khai thác và điều kiện vận chuyển.

Để đáp ứng nhu cầu vật liệu, tỉnh Nghệ An đang chỉ đạo rà soát tiến độ từng gói thầu, tháo gỡ khó khăn về vật liệu thông qua việc xem xét nâng công suất mỏ hiện hữu, bổ sung nguồn khai thác và hoàn thiện thủ tục liên quan. Tại gói XL01, nhà thầu tận dụng đất đào trên tuyến, kết hợp nguồn đất từ mỏ Hồng Tân 1 tại xã Nam Đàn để phục vụ thi công.

Từ thực tế hai dự án có thể thấy, những vướng mắc về mặt bằng, nguồn vật liệu hay bố trí vốn có nguyên nhân và thẩm quyền xử lý khác nhau, nhưng đều tác động trực tiếp đến khả năng đáp ứng tiến độ. Vì vậy, bên cạnh yêu cầu nhà thầu tăng cường nguồn lực, việc tháo gỡ khó khăn cũng cần được cụ thể hóa bằng những đầu việc, đầu mối chịu trách nhiệm và thời hạn xử lý rõ ràng.

Rõ đầu mối, rõ thời hạn, gắn trách nhiệm với kết quả

Trước những khó khăn nêu trên, Bộ Xây dựng đã yêu cầu các đơn vị tập trung tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ và giải ngân trong những tháng cuối năm.

Về nghiệm thu, thanh toán, Bộ Xây dựng yêu cầu chủ đầu tư, ban quản lý dự án chỉ đạo tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát phối hợp với nhà thầu rà soát hồ sơ, thống nhất thành phần, biểu mẫu và căn cứ xác nhận; phân công đầu mối, xác định thời hạn xử lý của từng bên. Phần giá trị đã đủ căn cứ phải được thanh toán ngay, không để phần còn phải đối chiếu làm chậm toàn bộ hồ sơ. Các quy trình cần được rà soát để rút ngắn thời gian, không đặt ra thủ tục ngoài quy định và hạn chế yêu cầu bổ sung nhiều lần.

Về vật liệu và chi phí, cơ quan chuyên môn được giao hướng dẫn, đôn đốc địa phương công bố giá vật liệu xây dựng, chỉ số giá xây dựng kịp thời, sát thị trường; hướng dẫn điều chỉnh giá hợp đồng theo từng loại hợp đồng và quy định áp dụng. Với mỗi dự án, cần xác định rõ nguồn cung, thủ tục còn vướng, đầu mối xử lý và thời hạn hoàn thành. Những nội dung vượt thẩm quyền phải được tổng hợp, báo cáo kịp thời.

Cùng với đó, nhà thầu phải rà soát khối lượng còn lại, lập tiến độ chi tiết, chủ động huy động nguồn lực và bảo đảm chất lượng, an toàn theo hợp đồng. Những trường hợp chậm tiến độ do nguyên nhân chủ quan phải được xem xét, xử lý theo quy định. Việc tháo gỡ khó khăn không thay thế trách nhiệm thực hiện cam kết của doanh nghiệp, cũng không làm giảm yêu cầu kiểm soát chất lượng và hiệu quả sử dụng vốn.

Từ góc nhìn chuyên gia, PGS.TS Trần Chủng, nguyên Cục trưởng Cục Giám định Nhà nước về chất lượng công trình xây dựng (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh vai trò trực tiếp của chủ đầu tư và ban quản lý dự án trong quá trình tháo gỡ khó khăn.

Theo ông, ban quản lý dự án phải phối hợp với nhà thầu xử lý các vấn đề về mặt bằng, vật liệu; những vướng mắc về định mức, đơn giá vượt thẩm quyền cần được kiến nghị cơ quan quản lý xem xét. Nhà thầu phải chủ động tổ chức thi công, huy động nguồn lực và hoàn thiện hồ sơ nghiệm thu, thanh toán theo đúng quy định. Mỗi chủ thể phải thực hiện đầy đủ phần việc của mình để bảo đảm tiến độ và hiệu quả đầu tư.

Tăng tốc đầu tư hạ tầng là nhiệm vụ cấp thiết, nhưng tiến độ phải đi cùng điều kiện thực hiện. Doanh nghiệp có trách nhiệm bảo đảm năng lực, chất lượng và tiến độ theo hợp đồng; các cơ quan, đơn vị liên quan phải giải quyết kịp thời những vướng mắc thuộc thẩm quyền. Khi từng khâu được vận hành đúng thời hạn, nguồn lực huy động trên công trường mới phát huy hiệu quả, góp phần bảo đảm tiến độ và hiệu quả đầu tư lâu dài.