Đường sắt chuyển sang hậu kiểm: Giảm chi phí, tăng trách nhiệm

Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Bộ Xây dựng đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 33/2025/TT-BXD về quản lý, khai thác vận tải đường sắt. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đối với một số nhóm phương tiện, giảm thủ tục kiểm tra định kỳ nhưng tăng trách nhiệm của chủ sở hữu, đơn vị khai thác và cơ sở bảo dưỡng, sửa chữa.

Theo đề xuất, kiểm tra định kỳ chỉ tiếp tục áp dụng đối với phương tiện chạy trên các tuyến đường sắt quốc gia chưa điện khí hóa và đường sắt chuyên dùng. Toa xe đường sắt đô thị được đưa ra khỏi diện phải kiểm tra định kỳ.

Lý giải việc duy trì kiểm tra định kỳ đối với phương tiện trên các tuyến đường sắt quốc gia chưa điện khí hóa và đường sắt chuyên dùng, Cục Đăng kiểm Việt Nam cho biết hạ tầng, trang thiết bị kỹ thuật và năng lực của các cơ sở bảo dưỡng, sửa chữa đường sắt quốc gia vẫn còn hạn chế, chưa đồng bộ. Trong khi đó, các đơn vị khai thác đường sắt chuyên dùng chưa chuyên sâu về bảo dưỡng, sửa chữa phương tiện.

Với các nhóm phương tiện được đánh giá sự phù hợp về tiêu chuẩn, quy chuẩn khi sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu, hoán cải và được bảo trì tại cơ sở đủ năng lực, dự thảo đề xuất bỏ kiểm tra định kỳ. Thay vào đó, cơ quan quản lý sẽ tập trung giám sát việc chấp hành quy định của các tổ chức, cá nhân liên quan trong quá trình khai thác.

Theo Cục Đăng kiểm Việt Nam, các phương tiện này phải được kiểm tra, thử nghiệm, chứng nhận theo quy định trước khi đưa vào khai thác và đăng ký với cơ quan có thẩm quyền. Trong quá trình vận hành, cơ quan quản lý đánh giá năng lực, cấp phép cho các cơ sở bảo trì đủ điều kiện; còn chủ sở hữu và đơn vị khai thác chịu trách nhiệm bảo dưỡng, sửa chữa, theo dõi và duy trì tình trạng kỹ thuật của phương tiện.

Như vậy, thay vì kiểm tra định kỳ từng phương tiện, cơ quan nhà nước sẽ tăng cường hậu kiểm việc tuân thủ của chủ sở hữu, đơn vị khai thác, cơ sở bảo dưỡng, sửa chữa và các tổ chức đánh giá sự phù hợp.

Tăng trách nhiệm chủ sở hữu, đơn vị khai thác

Để cơ chế hậu kiểm vận hành hiệu quả, dự thảo bổ sung và làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan. Trong đó, Cục Đăng kiểm Việt Nam được giao kiểm tra định kỳ hằng năm hoặc đột xuất việc chấp hành quy định pháp luật về đăng kiểm đối với cơ sở sản xuất, cơ sở sửa chữa, chủ sở hữu, đơn vị khai thác phương tiện và các tổ chức kiểm tra.

Cục cũng chủ trì, phối hợp hậu kiểm đối với những phương tiện không thuộc diện kiểm tra định kỳ, trên cơ sở dữ liệu đăng kiểm. Khi phát hiện vi phạm, cơ quan có thẩm quyền có thể yêu cầu đình chỉ hoặc thu hồi hiệu lực giấy chứng nhận cho đến khi đơn vị liên quan khắc phục đầy đủ; kết quả hậu kiểm được công khai.

Đối với các tổ chức kiểm tra, dự thảo yêu cầu duy trì điều kiện hoạt động, bảo đảm chất lượng đánh giá, cung cấp dịch vụ đúng quy định và công khai quy trình, giá dịch vụ, thời gian làm việc. Các tổ chức này phải thực hiện kiểm tra đột xuất khi phát hiện phương tiện có dấu hiệu không đáp ứng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hoặc theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền; đồng thời cập nhật dữ liệu phương tiện đã đăng kiểm lên hệ thống dữ liệu đăng kiểm.

Về phía chủ sở hữu và đơn vị khai thác, trách nhiệm bảo dưỡng, sửa chữa phải được thực hiện thường xuyên nhằm duy trì tình trạng kỹ thuật phù hợp với tiêu chuẩn, quy chuẩn đã công bố, thay vì chỉ tập trung vào khoảng thời gian giữa hai kỳ kiểm tra.

Các đơn vị cũng phải cung cấp tiêu chuẩn, quy trình sửa chữa khi có thay đổi; báo cáo, chia sẻ dữ liệu về phương tiện được sửa chữa từ cấp năm trở lên đối với nhóm không thuộc diện đăng kiểm định kỳ; đồng thời lưu giữ hồ sơ bảo dưỡng, sửa chữa để phục vụ công tác hậu kiểm khi được yêu cầu.

Giảm chi phí cho doanh nghiệp, không phát sinh biên chế

Theo đánh giá của Cục Đăng kiểm Việt Nam, chuyển sang hậu kiểm sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí dịch vụ kiểm tra định kỳ, chi phí dừng phương tiện để kiểm tra và chi phí nhân lực phối hợp.

Dù vẫn phải lưu giữ hồ sơ bảo dưỡng, sửa chữa để phục vụ giám sát, doanh nghiệp không dự kiến phát sinh đáng kể chi phí bổ sung, bởi đây vốn là công việc thuộc quy trình bảo trì phương tiện.

Đối với cơ quan nhà nước, khối lượng kiểm tra trực tiếp tại hiện trường có thể giảm, trong khi nhiệm vụ lập kế hoạch, tổ chức kiểm tra, giám sát và xử lý kết quả hậu kiểm tăng lên. Theo Cục Đăng kiểm Việt Nam, việc điều chỉnh không làm phát sinh tổ chức, biên chế mới.

Để bảo đảm đồng bộ, Cục Đăng kiểm Việt Nam đề xuất sửa đổi Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 23:2025/BXD theo hướng chỉ áp dụng đối với phương tiện chạy trên các tuyến đường sắt quốc gia chưa điện khí hóa và đường sắt chuyên dùng; đồng thời bãi bỏ những định nghĩa, yêu cầu kỹ thuật và nội dung kiểm tra định kỳ chỉ áp dụng cho toa xe đường sắt đô thị.

Đối với các tuyến đường sắt xây dựng mới, yêu cầu bảo đảm an toàn còn gắn với việc chuẩn bị nhân lực được đào tạo chuyên sâu, hệ thống depot đồng bộ và trang thiết bị phục vụ bảo dưỡng, sửa chữa, kiểm tra, thử nghiệm tàu. Các tuyến này cũng phải thực hiện chứng nhận an toàn hệ thống và duy trì hệ thống quản lý an toàn liên tục.

Cục Đăng kiểm Việt Nam nhấn mạnh, việc bỏ kiểm tra định kỳ chỉ có thể phát huy hiệu quả khi trách nhiệm của chủ sở hữu và đơn vị khai thác được xác định rõ, đồng thời có đủ căn cứ giám sát, gồm tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình bảo dưỡng, dữ liệu đăng kiểm và hồ sơ lưu trữ.

Dự thảo hướng tới giảm các thủ tục kiểm tra định kỳ không còn phù hợp, chuyển trọng tâm quản lý sang trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp và tăng cường giám sát của cơ quan nhà nước, qua đó vừa tạo thuận lợi cho hoạt động khai thác, vừa bảo đảm an toàn kỹ thuật phương tiện đường sắt.