Giảm "áp lực" cho di sản Phong Nha - Kẻ Bàng

Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Trị) không chỉ nổi tiếng với hệ thống hang động kỳ vĩ mà còn là nơi sinh sống của hàng chục nghìn người dân. Trước đây, không ít hộ từng phụ thuộc vào rừng để mưu sinh như: khai thác gỗ, săn bắt động vật hoang dã đến thu hái lâm sản. Nhưng những năm qua, cùng với công tác tuần tra, kiểm soát, Vườn quốc gia và chính quyền địa phương đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ sinh kế, giúp người dân có thêm nguồn thu nhập, thay đổi cách mưu sinh và bảo vệ rừng di sản.

Tạo sinh kế để người dân thôi dựa vào rừng

Gia đình ông Đinh Xuân Hòa (SN 1953, xã Bố Trạch) từng có nhiều năm sống dựa vào rừng. Vì cuộc sống khó khăn, ông Hòa thường xuyên vào rừng đốn gỗ bán lấy tiền trang trải sinh hoạt gia đình.

Ông Hòa thừa nhận chính cái nghèo đã đẩy mình vào con đường khai thác gỗ trái phép. Nhiều năm đi rừng, ông không nhớ đã đốn hạ bao nhiêu cây gỗ. Nhưng sau khi được cơ quan chức năng tuyên truyền, vận động, ông cùng nhiều người dân trong thôn dần từ bỏ việc khai thác gỗ, chuyển làm công việc khác để mưu sinh.

Năm 2021, gia đình ông Hòa là một trong những hộ đầu tiên được Ban Quản lý vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng hỗ trợ mô hình sinh kế. Ông được cấp 4 đàn ong giống và hướng dẫn kỹ thuật nuôi ong lấy mật.

Từ số ong ban đầu, đến nay, ông đã phát triển lên 15-16 đàn. Mỗi năm, mô hình cho thu hoạch hơn 150 lít mật, tạo thêm nguồn thu nhập ổn định cho gia đình.

Từ một người từng vào rừng khai thác gỗ để kiếm sống, nay, ông Hòa phát triển kinh tế ngay tại nhà nhờ những đàn ong. Đây cũng là hướng đi mà các chương trình hỗ trợ sinh kế tại vùng đệm hướng đến: giúp người dân có nguồn thu nhập thay thế, giảm sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng.

Tại xã Phong Nha, một trong những địa bàn thuộc vùng đệm di sản, Vườn quốc gia cũng phối hợp với địa phương triển khai chính sách giao khoán bảo vệ rừng đặc dụng cho các nhóm hộ. Người dân vừa có thêm thu nhập từ việc nhận khoán, vừa trực tiếp tham gia bảo vệ diện tích rừng được giao.

Ông Phan Hải Hà, Chủ tịch UBND xã Phong Nha cho biết, người dân sống gần rừng, đời sống còn khó khăn nên áp lực lên tài nguyên rừng là vấn đề cần được quan tâm. Việc giao đất, giao rừng và triển khai các chính sách hỗ trợ sinh kế đã tạo thêm điều kiện để các hộ dân ổn định cuộc sống, nâng cao trách nhiệm trong bảo vệ rừng.

Không chỉ hỗ trợ con giống, cây trồng hay hướng dẫn kỹ thuật sản xuất, các chương trình còn từng bước đầu tư những công trình phục vụ đời sống cộng đồng như đường giao thông, kênh mương thủy lợi và các công trình phúc lợi. Qua đó, người dân có thêm điều kiện phát triển sản xuất, cải thiện đời sống, thay vì phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên rừng.

Người dân tham gia giữ rừng di sản

Vùng đệm Phong Nha - Kẻ Bàng có diện tích hơn 220.000ha, dân số trên 65.000 người, gồm nhiều cộng đồng dân tộc như Kinh, Bru - Vân Kiều, A Rem, Rục... Ở một số địa bàn, người dân còn thiếu đất sản xuất, sinh kế chưa ổn định và vẫn phụ thuộc vào tài nguyên rừng.

Nhằm giải quyết bài toán này, từ năm 2011, Ban Quản lý vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng phối hợp với Hợp phần hỗ trợ kỹ thuật GIZ triển khai nhiều mô hình phát triển kinh tế tại nhiều xã vùng đệm.

Các mô hình tập trung vào sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi và phát triển nghề truyền thống. Trong đó, 30 hộ được hỗ trợ mô hình nông lâm kết hợp, chăn nuôi gia súc, trồng cỏ và tre lấy măng; 60 hộ tham gia nuôi gà lấy thịt, nhân giống; 18 hộ trồng nấm ăn, nấm dược liệu; 42 hộ nuôi ong lấy mật và 120 hộ ở các xã miền núi được hỗ trợ phát triển nghề đan lát mây tre.

Bên cạnh đó, mô hình rừng cộng đồng được thành lập tại 21 thôn, bản có diện tích giáp ranh với Vườn quốc gia. Người dân cũng được hỗ trợ thủ tục giao đất rừng sản xuất, khoanh nuôi và bảo vệ rừng tại các xã vùng đệm.

Thông qua Dự án rừng đặc dụng Phong Nha - Kẻ Bàng, hơn 250 hộ gia đình được hỗ trợ xây dựng các mô hình sinh kế như trồng tre lấy măng, nuôi cá trắm cỏ trong lồng, nuôi gà, lợn thương phẩm, bò sinh sản, trồng rau an toàn, hồ tiêu, huê mộc vàng và xây dựng hầm khí biogas.

Cùng với phát triển sản xuất, người dân còn được tạo việc làm trực tiếp trong hoạt động bảo vệ rừng. Hằng năm, Vườn quốc gia ký hợp đồng bảo vệ rừng với hơn 230 người dân địa phương và hơn 60 nhân viên bảo vệ rừng chuyên trách. Lực lượng này phối hợp với kiểm lâm tham gia tuần tra, kiểm soát, góp phần bảo vệ diện tích rừng đặc dụng.

Theo ông Phan Hải Hà, các mô hình như nuôi ong lấy mật, trồng hoa, nuôi gà, lợn thương phẩm và bò sinh sản đã giúp nhiều hộ có thêm nguồn thu. Cùng với đó, việc đầu tư đường giao thông, kênh mương thủy lợi và các công trình phục vụ cộng đồng cũng góp phần cải thiện điều kiện sản xuất, sinh hoạt của người dân.

Một hướng tạo sinh kế khác là đưa người dân tham gia sâu hơn vào các hoạt động du lịch. Tại Phong Nha, nhiều lao động địa phương có việc làm từ các dịch vụ chụp ảnh, bán hàng lưu niệm, kinh doanh nhà hàng, khách sạn, nhà nghỉ, đưa đón khách tham quan bằng thuyền trên sông Son và phục vụ tại các tuyến, điểm du lịch.

Theo ông Phạm Hồng Thái, Giám đốc Ban Quản lý vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, hỗ trợ sinh kế cho người dân vùng đệm là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực lên tài nguyên rừng, hướng đến bảo tồn di sản bền vững.

Khi có nguồn thu nhập ổn định từ sản xuất, chăn nuôi và các ngành nghề phi nông nghiệp, người dân sẽ giảm phụ thuộc vào việc khai thác rừng, săn bắt động vật hoang dã trái phép. Quan trọng hơn, cộng đồng địa phương có thêm động lực và điều kiện tham gia bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học.

"Từ những đàn ong lấy mật, mô hình chăn nuôi đến việc làm trong lĩnh vực du lịch và bảo vệ rừng, các hướng sinh kế mới đang mở ra thêm lựa chọn cho người dân sống cạnh di sản. Bởi bảo tồn một khu rừng rộng lớn không chỉ cần những cánh rừng được giữ gìn mà còn cần những cộng đồng dân cư có cuộc sống ổn định, cùng chung lợi ích và trách nhiệm trong hành trình gìn giữ di sản", ông Thái nhìn nhận.