Học vì yêu thích, không vì sợ hãi: Khi cha mẹ đồng hành đúng cách

Cha mẹ thay đổi cách tiếp cận, con giảm áp lực

Trong bối cảnh giáo dục ngày càng cạnh tranh, nhiều gia đình vô tình đặt điểm số lên vị trí trung tâm, coi đó là thước đo duy nhất của năng lực và tương lai. Các chuyên gia giáo dục cho rằng, điều cốt lõi quyết định việc học của trẻ không nằm ở kết quả, mà ở cách trẻ cảm nhận về hành trình học tập, một hành trình chỉ có thể trở nên tích cực khi có sự đồng hành đúng cách từ cha mẹ.

PGS. TS Nguyễn Thị Ngân Hoa nhấn mạnh: Giáo dục phải bắt đầu từ hệ giá trị cốt lõi, trong đó "tôn trọng và yêu thương" là nền tảng. Một đứa trẻ chỉ thực sự sẵn sàng học khi cảm thấy mình được yêu thương và được tôn trọng như một cá thể riêng biệt.

"Điều quan trọng nhất không phải là con đạt được bao nhiêu điểm, mà là con có cảm nhận được tình yêu thương thật sự từ người lớn hay không. Người lớn phải làm gương, để trẻ cảm nhận được điều đó một cách tự nhiên, không phải bằng những hành động mang tính hình thức", bà chia sẻ.

Không chỉ dừng lại ở phạm vi gia đình hay nhà trường, giáo dục còn cần giúp trẻ biết kết nối rộng hơn, giữ được bản sắc cá nhân, đồng thời tôn trọng sự khác biệt của người khác trong một thế giới ngày càng đa dạng.

Có mặt tại Hội thảo "Cha mẹ cùng con kết nối - Nghệ thuật tạo động lực học tập cùng con", nguyên Hiệu trưởng Trường THCS& THPT Nguyễn Tất Thành - TS Nguyễn Thị Thu Anh (Thành viên HĐ Quốc gia GD & PT nhân lực Việt Nam – Phó CT Hội Tâm lý GD Hà Nội) cho biết, áp lực học tập không chỉ đến từ bài vở, mà còn đến từ cách người lớn phản ứng trước kết quả của trẻ. "Nhiều phụ huynh hiện nay đang rơi vào trạng thái 'áp lực kép': vừa chịu áp lực công việc, vừa căng thẳng khi nhận thông tin tiêu cực về con từ nhà trường".

Áp lực thành tích đến nhu cầu "trường học hạnh phúc"

Đồng cảm với chia sẻ của TS Thu Anh, phụ huynh Anh Tú (Long Biên, Hà Nội) cho hay, áp lực lớn nhất với học sinh hiện nay đến từ nhà trường, đặc biệt trong môi trường học tập cạnh tranh ví như nơi con anh đang theo học. Không chỉ trẻ, phụ huynh cũng chịu "áp lực kép" khi đang làm việc căng thẳng vẫn nhận thông tin về điểm kém hoặc vi phạm của con, dẫn đến phản ứng thiếu bình tĩnh.

Theo anh, giáo viên cần chỉ rõ con đang yếu phần nào và hướng dẫn cụ thể để gia đình hỗ trợ. Cách trao đổi nên mang tính chia sẻ, xây dựng để giảm áp lực. Anh cũng cho rằng, giáo dục cần hướng tới "trường học hạnh phúc", giúp trẻ phát triển toàn diện thay vì chạy theo thành tích.

TS Thu Anh cho biết, áp lực học tập không chỉ rơi vào những học sinh đang gặp khó khăn mà ngay cả những em xuất sắc cũng không nằm ngoài vòng xoáy đó. Khi phải liên tục duy trì thành tích cao, cạnh tranh với bạn bè ngang tầm và gánh thêm kỳ vọng từ gia đình về những ngôi trường danh giá, nhiều em rơi vào trạng thái mà bà gọi là "áp lực của sự ưu tú". Hệ quả là các em học với cường độ lớn, luyện tập không ngừng, nhưng dần mất đi hứng thú và chịu tổn thương tâm lý, mặc dù bên ngoài vẫn đang "giỏi".

Ngược lại, triết lý "trường học hạnh phúc" nhấn mạnh rằng thành công không chỉ là điểm số hay giải thưởng, mà là sự phát triển về phẩm chất, năng lực và khả năng yêu thương. Hạnh phúc trong học tập không phải chỉ vui chơi, mà là niềm vui khi được rèn luyện, vượt qua khó khăn và trưởng thành.

TS Thu Anh đề xuất thay đổi cách tạo động lực, thay vì ép số lượng bài tập, cần ghi nhận sự cố gắng của trẻ. Việc khen ngợi nỗ lực giúp hình thành tư duy phát triển, khuyến khích trẻ kiên trì. Đồng thời, giao nhiệm vụ vừa sức để trẻ cảm thấy có khả năng hoàn thành, tránh quá tải.

ThS Trần Thị Thuý, Hiệu trưởng Trường TH&THCS Victoria Thăng Long 3 cho rằng, nhà trường trao đổi với phụ huynh thay vì chỉ thông báo điểm kém, giáo viên cần chỉ rõ phần kiến thức còn thiếu và gợi ý cách hỗ trợ. Cách truyền đạt tinh tế, mang tính đồng hành sẽ giúp giảm áp lực cho cả phụ huynh và học sinh. Để xây dựng môi trường giáo dục tích cực, nhà trường và gia đình cần thống nhất giá trị cốt lõi, hướng tới phát triển nhân cách, giúp trẻ vững vàng trước những thách thức trong tương lai.

Phụ huynh Lý Khánh Hoà quan tâm đến giáo dục phẩm chất, nhân cách của học sinh. "Làm sao con có trụ cột đạo đức, để sau này không sa vào lệch chuẩn. Nhà trường sẽ dạy các con, tập trung những gì cho các con về việc này?"

PGS.TS Nguyễn Thị Ngân Hoa cho biết, nhà trường tập trung vào việc xây dựng các giá trị nền tảng như "hiểu biết yêu thương" và "tôn trọng sự khác biệt".

Theo bà, giáo dục nhân cách không phải là những bài giảng lý thuyết, mà là quá trình "thẩm thấu" qua hành vi hàng ngày của người lớn. "Một hành động nhỏ như nhặt rác cũng có thể trở thành bài học lớn. Trẻ học nhanh nhất từ những gì chúng nhìn thấy, không phải từ những gì chúng được nghe giảng", bà nói.

Bà cũng nhấn mạnh vai trò của sự chính trực, giá trị giúp trẻ đứng vững trước những cám dỗ của xã hội. Khi trẻ được dạy "đi đúng luật" ngay từ đầu, các em sẽ có khả năng tự điều chỉnh hành vi khi gặp tình huống phức tạp.

Một môi trường giáo dục tốt không phải là nơi tạo ra nhiều học sinh giỏi nhất, mà là nơi mỗi đứa trẻ được phát triển phù hợp với năng lực và cá tính của mình. PGS.TS Nguyễn Thị Ngân Hoa cho rằng, sự phù hợp giữa học sinh và môi trường giáo dục là yếu tố then chốt. "Giống như một món ăn, dù đắt tiền nhưng không hợp khẩu vị thì cũng không có ý nghĩa", bà ví von.

"Kết nối", chìa khóa của động lực nội tại

TS Nguyễn Thị Thu Anh phân tích, để trẻ có động lực học tập bền vững, cần đáp ứng ba nhu cầu tâm lý cơ bản: tự chủ, năng lực và kết nối. Trong đó, "kết nối" là yếu tố nền tảng. Khi trẻ cảm thấy mình được yêu thương và an toàn, các em mới có thể phát huy khả năng và chủ động trong việc học. "Tự chủ" có thể được nuôi dưỡng bằng cách cho trẻ quyền lựa chọn: học theo cách nào, bắt đầu từ môn nào, học trong bao lâu. "Năng lực" được xây dựng khi trẻ được giao những nhiệm vụ vừa sức, không quá dễ để nhàm chán, không quá khó để bỏ cuộc.

Bên cạnh đó, việc thay đổi cách khen cũng rất quan trọng. Thay vì khen "con giỏi", cha mẹ nên ghi nhận nỗ lực: "Con đã rất cố gắng". Điều này giúp trẻ hình thành tư duy tăng trưởng, sẵn sàng đối mặt với thử thách thay vì né tránh.

Cùng đó, theo PGS.TS Nguyễn Thị Ngân Hoa, một sai lầm phổ biến là cha mẹ vội vàng đánh giá năng lực của con thông qua kết quả tức thời. Trong khi đó, học tập là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì và chấp nhận khác biệt.

Bà chia sẻ câu chuyện cá nhân: con trai bà từng "đội sổ" môn Toán ở lớp 3, nhưng sau này vẫn trở thành lập trình viên. Điều này cho thấy, tốc độ phát triển của mỗi đứa trẻ là khác nhau và việc dán nhãn quá sớm có thể vô tình giới hạn tiềm năng của các em. "Học tập không nên trở thành 'cơn ác mộng'. Cha mẹ cần kiên trì, không nên bỏ rơi hay gắn cho con những nhãn tiêu cực khi con chưa đạt kết quả như mong muốn", bà nói.

Một điểm quan trọng khác là tránh tạo "ảo tưởng số 1", tức kỳ vọng con luôn phải giỏi nhất. Theo bà Ngân Hoa, điều này khiến trẻ không biết chấp nhận thất bại, dễ bị sốc và gãy đổ khi đối diện với khó khăn trong cuộc sống.

Khi cha mẹ biết lắng nghe, kiểm soát cảm xúc và tôn trọng sự khác biệt của con, việc học sẽ dần trở thành một hành trình tích cực. Trẻ không còn học vì sợ hãi hay nghĩa vụ, mà học vì tò mò, vì mong muốn khám phá và hoàn thiện bản thân. Và khi đó, điều quý giá nhất mà giáo dục mang lại không phải là những con điểm, mà là một con người biết học, biết sống và biết trưởng thành. Và hành trình ấy bắt đầu từ một câu hỏi đơn giản mà cha mẹ có thể hỏi con tối nay: 'Hôm nay con cảm thấy thế nào?