Khoảng cách giữa kỳ vọng chính sách và thách thức trong thực thi luật kiểm soát thuốc lá

Đại diện Bộ Y tế cho biết dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) sắp tới đây hướng đến ba mục tiêu chính: bảo vệ giới trẻ trước các sản phẩm thuốc lá; cấm hoạt động trưng bày và kinh doanh trực tuyến nhằm hạn chế các kênh tiếp cận; hỗ trợ cơ quan chức năng xử lý vi phạm thông qua việc chuẩn hóa các khái niệm pháp lý đối với các sản phẩm thuốc lá điện tử (TLĐT), thuốc lá nung nóng (TLNN) và các sản phẩm thuốc lá khác.

Góp ý cho vấn đề này, tại tọa đàm góp ý dự thảo Luật PCTHTL do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 26/8, nhiều đại biểu lo ngại luật sẽ gặp nhiều thách thức về mặt khả thi, và thực tiễn.

Ban hành định nghĩa thuốc lá mới cần đúng bản chất khoa học của từng sản phẩm

Vấn đề đầu tiên được nêu lên tại hội thảo liên quan đến định nghĩa các sản phẩm. Các đại biểu nhìn nhận, chỉ khi định nghĩa đúng thì mới có thể hỗ trợ cơ quan chức năng thực thi hiệu quả mục tiêu ngăn chặn các sản phẩm này có mặt trong cộng đồng.

Ông Lê Thành Hưng, Trưởng phòng Tiêu chuẩn Nông nghiệp Thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ, đánh giá ngay từ góc độ kỹ thuật, việc nhận diện và phân loại các sản phẩm thuốc lá trên thị trường đã trở nên phức tạp hơn do sự đa dạng về nguyên liệu, cấu phần và cơ chế hoạt động. Dự thảo hiện tại vẫn tồn tại bất cập trong cách sử dụng thuật ngữ, khái niệm dung dịch, thiết bị hay các sản phẩm lai giữa TLĐT và TLNN. Đáng chú ý, ông Hưng nhấn mạnh rằng quy định pháp luật cần đảm bảo tính chính xác về khoa học nhưng phải đủ bao quát để không bị lạc hậu trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ.

Ngoài ra, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất xem xét toàn diện cả hai khía cạnh thường được đề cập trong các tài liệu khoa học khi đánh giá các sản phẩm nicotine mới: khả năng giảm tác hại đối với người sử dụng và hạn chế nguy cơ phơi nhiễm thụ động cho những người xung quanh. Đối với các sản phẩm không tạo khói như thuốc lá ngậm hoặc thuốc lá nhai, mức độ ảnh hưởng đến người xung quanh gần như không đáng kể so với thuốc lá điếu. Song, ông Hưng nhấn mạnh những yếu tố này cần được nghiên cứu thấu đáo trên cơ sở khoa học trước khi thể chế hóa thành quy định, qua đó đạt được mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, bảo đảm tính khả thi và hạn chế phát sinh các khoảng trống pháp lý trong quá trình áp dụng.

Nút thắt trong triển khai chính sách bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Tọa đàm cũng tập trung thảo luận về các thách thức trong việc đưa các đề xuất chính sách tiến gần hơn tới mục tiêu bảo vệ giới trẻ. Theo ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, các hoạt động quảng bá, mua bán không còn giới hạn tại cửa hàng truyền thống mà ngày càng phổ biến trên nền tảng số, mạng xã hội, hội nhóm trực tuyến và các phiên phát trực tiếp.

Đối với quy định cấm trưng bày thuốc lá, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, đánh giá dự thảo Luật đang đặt ra những tiêu chuẩn quản lý rất chặt chẽ. Thế nhưng, với mạng lưới hàng trăm nghìn điểm bán lẻ trên cả nước, hiệu quả của quy định còn phụ thuộc vào cơ chế thực thi, sự phân định trách nhiệm giữa các lực lượng chức năng và lộ trình triển khai phù hợp, song hành với công tác nâng cao năng lực phòng, chống buôn lậu.

Ông Nhân đánh giá, nếu các biện pháp siết chặt khiến sản lượng thuốc lá hợp pháp suy giảm nhưng phần thị trường này lại được bù đắp bởi thuốc lá nhập lậu, mục tiêu thu hẹp nguồn cung và giảm tỷ lệ hút thuốc rong cộng đồng sẽ khó đạt được như kỳ vọng.

Trong khi đó, Đại diện cơ quan chủ trì soạn thảo, ThS. Trần Thị Vân Ngọc, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), cũng cho biết thời gian xây dựng dự thảo tương đối gấp nên chưa thể tiến hành sửa đổi toàn diện Luật. Theo bà Ngọc, cơ quan soạn thảo tập trung giải quyết 5 nhóm vấn đề cấp bách, bao gồm: sự phát triển nhanh của TLĐT và TLNN; tình trạng pha trộn ma túy trong TLĐT; hoạt động quảng cáo và buôn bán trái phép trên môi trường trực tuyến; quảng cáo ngầm tại điểm bán; và những hạn chế trong kiểm soát độ tuổi người mua.

Từ những vấn đề trên, bà Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, đề xuất Bộ Y tế cần phối hợp chặt chẽ với Bộ Công Thương để thống nhất các khái niệm về TLĐT, TLNN, "thuốc lá khác" và những sản phẩm được phép lưu hành, đồng thời quy định rành mạch điều kiện sản xuất, kinh doanh và siết chặt các hoạt động quảng cáo, giao dịch trên môi trường số.

Một số đại biểu tham dự tại toàn đàm đánh giá về tương lai của ngành thuốc lá, cần các chính sách có tính định hướng đối với việc lưu hành, sản xuất và nhập khẩu các sản phẩm thay thế, cũng như cơ chế kiểm soát chất lượng tương ứng. Theo TS.BS. Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho rằng về dài hạn, ngành thuốc lá trong nước và quốc tế cần hướng tới mục tiêu giảm tác hại sức khỏe. Theo ông, một số doanh nghiệp đã giới thiệu các sản phẩm cải tiến với hàm lượng độc chất thấp hơn và mong muốn tiếp cận thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam hiện vẫn thiếu hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực kiểm định cần thiết để quản lý các sản phẩm này.

"Đây là những vấn đề rất lớn mà các đại biểu Quốc hội sẽ quan tâm thảo luận sâu sắc, đòi hỏi cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục đầu tư nghiên cứu, hoàn thiện để dự thảo Luật đạt chất lượng cao nhất và phát huy hiệu quả thực chất khi ban hành", bà Liên lưu ý.

Các đại biểu tham dự tọa đàm đều đồng thuận rằng bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên, là mục tiêu cao nhất trong quá trình xây dựng chính sách. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi và hiệu quả trong thực thi, dự thảo Luật cần tiếp tục được hoàn thiện về mặt pháp lý, bao gồm việc làm rõ các khái niệm, bảo đảm sự đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành và nâng cao khả năng ứng phó trước những thay đổi liên tục của thị trường. Đồng thời, cần xác định rõ cơ chế thực thi cũng như định hướng phát triển ngành theo hướng giảm tác hại, qua đó tiệm cận với xu hướng quản lý chung trên thế giới.