Kỳ vọng lớn từ Luật Báo chí mới

Sụt giảm mạnh doanh thu quảng cáo, phát hành

Ông Phùng Công Sưởng, Tổng biên tập Báo Tiền Phong, tờ báo đã có 73 năm phát triển, chia sẻ nghề báo hiện đã vượt ra khỏi khuôn khổ của việc viết lách thuần túy.

"Ngày nay, làm báo là sự tổng hòa của nhiệm vụ chính trị và bài toán kinh tế tự chủ. Một tác phẩm báo chí dù có lay động lòng người đến mấy nhưng nếu cán bộ không có lương, phóng viên không có nhuận bút thì tòa soạn đó chưa thể đạt được sự phát triển toàn diện.

Cơ chế tự chủ đòi hỏi người làm báo ngoài làm chuyên môn cần phải biết khai thác giá trị kinh tế để có nguồn lực đầu tư cho chuyên môn, nhiệm vụ chính trị được giao".

Ông Sưởng cho biết, tại Báo Tiền Phong, việc tự chủ được triển khai từ những năm 1974, từ tự chủ từng phần sang tự chủ toàn phần. Tuy nhiên, áp lực ở giai đoạn hiện nay vô cùng khốc liệt khi dòng tiền từ các nguồn thu truyền thống đang dần cạn kiệt.

Theo Luật Báo chí 2016, kinh tế báo chí dựa vào 4 trụ cột: Phát hành; truyền thông quảng cáo; tổ chức sự kiện và nhận tài trợ hợp pháp. Tuy nhiên, hiện nguồn thu từ phát hành (bán báo giấy) là âm, càng in càng lỗ, trong khi chưa thu phí được báo điện tử.

Tương tự với nguồn thu quảng cáo, trước đây độc giả cầm tờ báo "nặng trĩu tay" vì trang quảng cáo nhiều hơn trang nội dung, thì nay 99% diện tích là nội dung. Các doanh nghiệp đã chuyển hướng lựa chọn mạng xã hội thay vì chi tiền quảng cáo trên báo giấy.

"Trong khi đó, nguồn thu tài trợ, bản chất là hoạt động từ thiện xã hội, không phải tài trợ cho báo hoạt động. Khi các nguồn thu cốt lõi bị mạng xã hội giành giật hết, việc tìm kiếm một xung lực mới mang tính bứt phá trở thành bài toán sinh tồn của tòa soạn", ông Sưởng nói.

Trao đổi với Báo Xây dựng, Phó cục trưởng Cục Báo chí Đặng Khắc Lợi cho biết, sự sụt giảm nghiêm trọng của nguồn thu từ quảng cáo truyền thống và phát hành báo giấy, cùng với sự bão hòa của quảng cáo hiển thị trên báo điện tử là rất rõ.

Các nền tảng số xuyên biên giới và mạng xã hội đang nắm giữ hơn 70% thị phần quảng cáo trực tuyến nhờ công nghệ định vị phân phối nội dung tối ưu. Áp lực tự chủ tài chính đang đè nặng lên vai các tổng biên tập.

Chủ động xoay chuyển tình thế

Trước tình thế các lĩnh vực truyền thống gặp khó khăn, ông Phùng Công Sưởng cho biết, Báo Tiền Phong đã quyết định thực hiện "cú chuyển trục chiến lược", tập trung toàn lực vào trụ cột tổ chức sự kiện và phối hợp tổ chức sự kiện.

Báo chủ động đóng vai như một doanh nghiệp đối tác với doanh nghiệp, xóa bỏ hoàn toàn tâm lý của một cơ quan báo chí hành chính sự nghiệp, kiến tạo các sân chơi bình đẳng về lợi ích, thu hút sự tham gia tự nguyện của các đơn vị. Nhờ đó tòa soạn đã gặt hái được những con số bứt phá về mặt dòng tiền.

Nếu trước đây, mảng tổ chức sự kiện chỉ chiếm từ 30 - 40% tổng doanh số thì đến năm 2025, con số này chiếm tới 75%, dự kiến tiếp tục bứt phá trong năm 2026. Trong khi đó, tổng doanh số từ báo in chỉ còn chiếm khoảng 10% và các khoản thu phụ trợ khác cấu thành 15% còn lại.

Hiện Tiền Phong đang vận hành một hệ sinh thái phong phú với khoảng 10 sự kiện tầm cỡ quốc gia. Ông Sưởng cho biết, để vận hành một khối lượng công việc khổng lồ như vậy, Báo Tiền Phong đã phải trải qua một giai đoạn cải tổ bộ máy rất khốc liệt, đối diện với những khó khăn thử thách cả bên trong lẫn bên ngoài.

Khủng hoảng nhân sự từng có lúc đẩy tòa soạn vào thế khó khi năm 2025 có trên 40 người nghỉ việc theo chế độ, xin chuyển công tác hoặc thôi việc. Trước những dao động nội bộ, Đảng ủy và Ban biên tập đã chọn cách đối diện thẳng thắn, thông suốt tư tưởng cho người lao động khi tinh gọn từ 32 đầu mối ban đầu xuống còn 10 đầu mối, tổng nhân sự giảm mạnh so với trước.

Để duy trì một guồng máy áp lực cao, phương thức quản trị của tòa soạn được lượng hóa đồng bộ bằng chỉ số KPI, kết hợp chặt chẽ giữa hai yếu tố "cứng" và "mềm"…

Mở rộng không gian phát triển báo chí

Bên cạnh việc chủ động tìm nguồn thu mới của một số ít tòa soạn, Luật Báo chí năm 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7 tới được kỳ vọng mở ra không gian phát triển rộng hơn cho báo chí.

Phó cục trưởng Cục Báo chí Đặng Khắc Lợi cho biết, Luật Báo chí đã xác định rõ báo chí không phải là một ngành kinh doanh thương mại mà là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước và tổ chức xã hội. Luật Báo chí 2025 tái khẳng định báo chí có nhiệm vụ truyền thông chính sách, phục vụ lợi ích của nhân dân và đất nước. Do đó, áp lực tự chủ tài chính phải được nhìn nhận là động lực để đổi mới quản trị, không phải là cái cớ để buông lỏng sứ mệnh chính trị.

Theo ông Lợi, điểm mới cốt lõi và mang tính đột phá của Luật Báo chí 2025 nằm ở nguồn thu của cơ quan báo chí. Báo chí được mở rộng nguồn thu: Thu từ bán báo chí in; quảng cáo; hoạt động kinh doanh, dịch vụ, liên kết; Thu từ hoạt động tài chính và phần vốn góp vào doanh nghiệp (nếu có); cung cấp dịch vụ sự nghiệp công...

Lần đầu tiên, Luật cho phép các cơ quan báo chí đủ điều kiện được áp dụng mô hình quản trị kinh doanh, thành lập các trung tâm dịch vụ, liên doanh liên kết với các đối tác công nghệ, tập đoàn kinh tế để khai thác chuỗi giá trị từ thương hiệu và nội dung số của mình một cách hợp pháp.

Bên cạnh đó, Luật cũng siết chặt quy định về sở hữu trí tuệ sản phẩm báo chí, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để các tòa soạn thực hiện thu phí nội dung (Paywall) và đòi tác quyền từ các nền tảng công nghệ sử dụng lại sản phẩm báo chí.

Ông Lợi cũng cho biết, để cơ quan báo chí phát triển nguồn thu minh bạch mà không bị thương mại hóa quá mức, Luật đã vạch rõ "lằn ranh đỏ" rất cụ thể về hoạt động liên kết.

Các đối tác tư nhân tuyệt đối không được phép can thiệp, khoán trắng hay nắm quyền chi phối đối với các mảng nội dung cốt lõi của báo chí. Người đứng đầu cơ quan báo chí phải chủ trì đối với toàn bộ hoạt động liên kết và chịu trách nhiệm toàn bộ trước pháp luật.

Cơ chế này vừa mở đường cho các tòa soạn bắt tay với các tập đoàn công nghệ, doanh nghiệp lớn để tối ưu hóa nguồn thu từ quảng cáo, sự kiện, nội dung số, vừa là bức tường ngăn chặn triệt để tình trạng tư nhân hóa hay "núp bóng".

Ưu tiên ngân sách cho đặt hàng, giao nhiệm vụ

Theo ông Lợi, quan điểm của cơ quan quản lý là Nhà nước không "buông tay" để các cơ quan báo chí hoàn toàn tự bơi trong thị trường. Nhưng thay vì cấp kinh phí hỗ trợ cào bằng hay bao cấp theo mô hình cũ, cơ chế quản lý mới thiết lập dòng vốn ngân sách dịch chuyển mạnh mẽ sang phương thức Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ dựa trên chất lượng và hiệu quả đầu ra.

Theo đó, Nhà nước ưu tiên bố trí nguồn lực ngân sách để đặt hàng, đấu thầu các dịch vụ sự nghiệp công, thông tin thiết yếu, phục vụ nhiệm vụ chính trị, an ninh, quốc phòng, thông tin đối ngoại, truyền thông chính sách và các lĩnh vực dân sinh cốt lõi.

Trong dòng chảy này, các gói đặt hàng lớn của Chính phủ và các địa phương sẽ ưu tiên lựa chọn những cơ quan báo chí chủ động thực hiện chuyển đổi số, có năng lực công nghệ phân phối tốt, thông tin chính xác, trách nhiệm và có lượng tiếp cận độc giả cao.

Liên quan đến câu chuyện tự chủ, ông Lợi cho rằng, cơ quan báo chí hoàn toàn có thể hướng tới tự chủ 100% chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển, vận hành quản trị như một doanh nghiệp. Nhưng về mặt nội dung, báo chí không được phép xa rời định hướng của Đảng, lợi ích quốc gia và tôn chỉ mục đích của tờ báo.

Báo chí Việt Nam mang đặc trưng sở hữu công và phục vụ lợi ích công. Do đó, kinh tế báo chí suy cho cùng là phương tiện, nội dung mới là mục đích.

"Dòng tiền kiếm được từ mảng tổ chức sự kiện, dịch vụ truyền thông hay kinh doanh công nghệ phải quay vòng phục vụ cho việc nuôi dưỡng bộ máy phóng viên giỏi, đầu tư trang thiết bị kỹ thuật hiện đại để làm ra những tuyến bài sắc sảo, bảo vệ lẽ phải và định hướng dư luận lành mạnh.

Khi một tòa soạn để cho mục tiêu kiếm tiền "đè bẹp" sứ mệnh phụng sự xã hội, tờ báo đó đã tự đánh mất đi lý do tồn tại của mình", ông Lợi nhấn mạnh.