Lãi suất ngân hàng khó giảm, chuyên gia "hiến kế" khơi thông dòng tiền?

Ngân hàng chịu sức ép huy động vốn

Tăng trưởng kinh tế đang bước vào giai đoạn tăng tốc, kéo theo nhu cầu vốn ngày càng lớn từ cả khu vực công và tư nhân. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng tích cực là một nghịch lý: Nền kinh tế cần vốn với chi phí thấp hơn để duy trì đà mở rộng nhưng khả năng cung ứng vốn giá rẻ của hệ thống tài chính lại đang gặp những giới hạn nhất định.

Tại phiên thảo luận "Bức tranh vĩ mô 2027 - Nguồn lực cho chu kỳ tăng trưởng mới", trong khuôn khổ Diễn đàn Đầu tư Việt Nam 2027 do Vietnambiz tổ chức, TS Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV chỉ ra, một trong những điểm nghẽn lớn nhất của chu kỳ tăng trưởng mới nằm ở khả năng cung ứng vốn của hệ thống ngân hàng.

Nhu cầu tín dụng tăng lên khi hoạt động sản xuất, kinh doanh và đầu tư phục hồi, nhưng nguồn vốn huy động không tăng tương ứng khiến áp lực cân đối thanh khoản ngày càng rõ nét.

Theo TS Cấn Văn Lực, biên lãi ròng (NIM) bình quân của hệ thống ngân hàng đã giảm từ khoảng 3% vào cuối năm 2025 xuống 2,8% trong quý I/2026 và hiện chỉ còn quanh 2,5%. Đây là mức biên lãi không cao nếu đặt trong tương quan với rủi ro của nền kinh tế, doanh nghiệp và hệ thống tài chính. (NIM ngân hàng Trung Quốc hiện khoảng 3%, Singapore khoảng 3,5%, trong khi mức độ rủi ro tại thị trường Singapore thấp hơn).

Diễn biến này phản ánh áp lực ngày càng lớn đối với các ngân hàng: Vừa phải chia sẻ khó khăn với doanh nghiệp thông qua giảm lãi suất cho vay, vừa phải bảo đảm lợi nhuận đủ bù đắp chi phí vốn, chi phí hoạt động và dự phòng rủi ro tín dụng.

Đáng chú ý, trong khoảng 5 năm trở lại đây, tăng trưởng tín dụng luôn cao hơn tăng trưởng huy động vốn. Chênh lệch này gần đây có thu hẹp phần nào nhưng cân đối nguồn vốn của các ngân hàng vẫn gặp nhiều sức ép.

Đặc biệt, từ năm ngoái đến nay, khi hoạt động kinh tế và vòng quay vốn bắt đầu khởi động trở lại, nhu cầu vốn tăng lên cũng đồng nghĩa với việc các ngân hàng phải cạnh tranh nhiều hơn để thu hút tiền gửi.

Ông Nguyễn Việt Anh, Phó tổng giám đốc phụ trách Chiến lược và Quản trị Ngân hàng - Ngân hàng TMCP Tiên Phong (TPBank) nhấn mạnh, nền kinh tế cần làm quen với mặt bằng chi phí vốn cao hơn trước đây, trong bối cảnh lãi suất quốc tế và áp lực tỷ giá tiếp tục ảnh hưởng đến chi phí huy động trong nước.

Ông Việt Anh đưa ra phép tính minh họa: Nếu lãi suất USD ở mức 5%, cộng thêm phần bù tỷ giá 2 điểm % và chi phí bổ sung 2,5 điểm %, chi phí vốn có thể lên tới 9,5%. Với cấu trúc chi phí như vậy, lãi suất cho vay khó có thể xuống dưới 10%.

Không chỉ phải duy trì khả năng cung ứng vốn, ngân hàng còn cần giữ lại một phần nguồn vốn huy động để bảo đảm thanh khoản. Cụ thể, với 10 đồng huy động, ngân hàng có thể cho vay khoảng 9 đồng và giữ lại 1 đồng để đáp ứng nhu cầu thanh khoản.

Khi tín dụng tăng nhanh hơn huy động, dư địa mở rộng cho vay sẽ ngày càng phụ thuộc vào khả năng thu hút nguồn tiền mới và quản trị thanh khoản của từng tổ chức tín dụng.

Cùng với đó, rủi ro tín dụng cũng đang là yếu tố hạn chế khả năng hạ lãi suất. Phó tổng giám đốc TPBank lưu ý, tỷ lệ nợ xấu trong hệ thống có khả năng gia tăng, buộc các ngân hàng phải dành thêm nguồn lực trích lập dự phòng. Bởi vậy, nếu chỉ yêu cầu giảm lãi suất mà không xử lý các áp lực về nguồn vốn và rủi ro, khả năng giảm chi phí cho vay bền vững sẽ rất hạn chế.

Đẩy nhanh giải ngân, giải phóng vốn tồn đọng

Để giảm lãi suất trên thị trường, không thể chỉ sử dụng mệnh lệnh hành chính. Các chuyên gia đồng thuận rằng, muốn tạo dư địa giảm chi phí vốn, cần xử lý đồng thời các nguyên nhân khiến dòng tiền bị tắc nghẽn, cải thiện thanh khoản và giảm chi phí vận hành của nền kinh tế.

Một trong những giải pháp được nhấn mạnh là đẩy nhanh giải ngân đầu tư công để đưa lượng tiền đang nằm tại Kho bạc Nhà nước quay trở lại hệ thống ngân hàng và lưu thông trong nền kinh tế.

Theo đó, trong 10 tháng năm 2026, giải ngân đầu tư công đạt 69% kế hoạch, mức cao nhất từ trước đến nay. Vốn đầu tư thực hiện từ ngân sách Nhà nước tăng 19,8% so với cùng kỳ, cho thấy vai trò ngày càng lớn của dòng vốn ngân sách trong việc tạo động lực cho hoạt động kinh tế.

Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là quy mô giải ngân mà còn là khả năng chuyển hóa dòng tiền này thành hoạt động đầu tư, sản xuất và kinh doanh thực tế.

Theo ông Nguyễn Việt Anh, lượng tiền đang nằm tại Kho bạc Nhà nước là một nguồn lực sẵn có. Khi vốn đầu tư công được giải ngân, tiền sẽ quay trở lại hệ thống ngân hàng, qua đó bổ sung thanh khoản cho thị trường. Đây không phải là việc tạo thêm một nguồn tiền mới, mà là đưa nguồn tiền đã có trở lại lưu thông.

Cơ chế này có ý nghĩa đáng kể trong bối cảnh ngân hàng đang phải cạnh tranh huy động để đáp ứng nhu cầu tín dụng. Thay vì chỉ tập trung vào việc thu hút thêm tiền gửi hoặc mở rộng tín dụng bằng mọi giá, việc tăng tốc giải ngân giúp cải thiện vòng quay dòng tiền giữa ngân sách, doanh nghiệp, nhà thầu, người lao động và hệ thống ngân hàng.

Cùng với thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công, TS Cấn Văn Lực đề xuất, đẩy nhanh việc tháo gỡ các dự án tồn đọng, ách tắc để giải phóng nguồn lực đang bị mắc kẹt.

Những dự án đã có vốn nhưng chưa thể triển khai do vướng thủ tục, pháp lý hoặc các điều kiện thực hiện không chỉ làm chậm tiến độ đầu tư mà còn khiến dòng tiền không thể quay vòng.

Cùng với đó là đẩy nhanh hoàn thuế giá trị gia tăng và các khoản hoàn thuế khác. Với doanh nghiệp, khoản thuế được hoàn đúng thời hạn có thể bổ sung trực tiếp vốn lưu động, giảm nhu cầu vay ngân hàng để bù đắp dòng tiền bị chiếm dụng. Ở quy mô toàn nền kinh tế, việc này góp phần cải thiện thanh khoản mà không nhất thiết phải mở rộng thêm tín dụng.

TS Cấn Văn Lực cho rằng, cần triển khai đồng bộ nhiều công cụ, trong đó có nghiệp vụ hoán đổi ngoại tệ (swap) của Ngân hàng Nhà nước, thúc đẩy giải ngân đầu tư công, tháo gỡ dự án tồn đọng và đẩy nhanh hoàn thuế. Chỉ khi các giải pháp được thực hiện cùng lúc, nền kinh tế mới có cơ sở để giảm lãi suất thực chất thay vì chỉ dựa vào các biện pháp hành chính.

Tìm nguồn vốn dài hạn ngoài ngân hàng

Dù đầu tư công có thể tạo thêm thanh khoản và các biện pháp khơi thông dòng tiền giúp giảm áp lực vốn lưu động, hệ thống ngân hàng vẫn không thể là kênh cung ứng vốn duy nhất cho một nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng cao trong nhiều năm.

Ông Nguyễn Đức Hải, Giám đốc Đầu tư cấp cao, Công ty quản lý Quỹ Manulife Investments Việt Nam cho biết, chi phí vốn của doanh nghiệp đã tăng đáng kể trong hơn một năm qua. Lợi suất trái phiếu Chính phủ tăng khoảng 130 điểm cơ bản, trong khi phần bù rủi ro mà doanh nghiệp phải trả tăng thêm hơn 300 điểm cơ bản.

"Nếu khoảng 1,5 năm trước, doanh nghiệp có thể phát hành trái phiếu với lãi suất 8,5-8,7%, thì hiện nay, cùng doanh nghiệp đó có thể phải chấp nhận mức 10,5-11%, thậm chí 12%, tùy năng lực tài chính và mức độ cấp thiết của dự án", ông Hải nói.

Theo đó, vị này khuyến nghị, nền kinh tế mới đang ở giai đoạn đầu của chu kỳ tăng trưởng mới. Nguồn lực đang được đưa vào khu vực công nhưng để tạo ra tăng trưởng bền vững cần có hiệu ứng lan tỏa, thu hút dòng vốn tư nhân tham gia. Muốn vậy, Việt Nam cần gia tăng độ sâu tài chính thay vì chỉ dựa vào ngân sách và hệ thống ngân hàng.

Với thị trường trái phiếu doanh nghiệp, bài toán đặt ra là tìm được trạng thái cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và tạo điều kiện huy động vốn.

Ông Hải nhấn mạnh một số yêu cầu đặc biệt đối với phát hành trái phiếu riêng lẻ là nghĩa vụ công bố thông tin (trong nhiều trường hợp yêu cầu công bố thông tin với phát hành riêng lẻ còn cao hơn phát hành ra công chúng). Chi phí tuân thủ và tâm lý e ngại về rủi ro pháp lý đang ảnh hưởng đến quyết định tham gia thị trường của doanh nghiệp.

Ở phía cầu, cần thu hút thêm các nhà đầu tư tổ chức có nguồn vốn dài hạn, chuyên nghiệp hóa hoạt động đầu tư và phát triển các trung gian tài chính như quỹ đầu tư, đơn vị nhận ủy thác. Những tổ chức này có thể tập hợp nguồn vốn nhỏ lẻ từ cá nhân để đưa vào các sản phẩm đầu tư có yêu cầu phân tích và quản trị rủi ro chuyên sâu.