Mô hình phối hợp giữa doanh nghiệp và Chính phủ tại Mỹ – Trung trong kiểm soát thuốc lá

Cách tiếp cận này phù hợp với khuyến nghị của WHO, theo đó đối thoại với doanh nghiệp không bị cấm nhưng phải đảm bảo minh bạch và duy trì tính độc lập của chính sách trước các lợi ích thương mại.

Kiểm soát song hành hợp tác: Cách Mỹ phát huy vai trò doanh nghiệp trong chính sách thuốc lá

Tại Mỹ, chính phủ áp dụng cách tiếp cận "kiểm soát song hành hợp tác" trong quản lý thuốc lá, đặc biệt với các sản phẩm thuốc lá không khói và nicotine thế hệ mới, cho phép doanh nghiệp tham gia đóng góp chuyên môn kỹ thuật trong khuôn khổ hỗ trợ xây dựng các quy định giám sát chặt chẽ và sát thực tế.

Trọng tâm của mô hình này là quy trình thẩm định trước khi cấp phép lưu hành (PMTA) do Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) thiết lập, đóng vai trò như "bộ lọc" khoa học cho mọi sản phẩm. Doanh nghiệp phải cung cấp hồ sơ đầy đủ về thành phần, thiết kế, phát thải, phơi nhiễm, tác động sức khỏe và quy trình sản xuất.

Bên cạnh đó, FDA duy trì trao đổi kỹ thuật với doanh nghiệp từ trước khi nộp hồ sơ, đồng thời xây dựng các tiêu chuẩn về nicotine, hương vị và thành phần dựa trên tham vấn công khai với doanh nghiệp, giới khoa học và các tổ chức y tế.

Dù có cơ chế tham vấn và đóng góp kỹ thuật từ doanh nghiệp, quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về FDA. Cơ quan này duy trì tiêu chuẩn thẩm định chặt chẽ: giai đoạn 2019–2020, chỉ một tỷ lệ rất nhỏ sản phẩm thuốc lá không khói, gồm thuốc lá nung nóng (TLNN), được cấp phép khi đáp ứng tiêu chí "bảo vệ sức khỏe cộng đồng" và chứng minh giảm mức phơi nhiễm so với thuốc lá điếu. Sau khi được cấp phép, sản phẩm vẫn chịu giám sát định kỳ và có thể bị thu hồi nếu không còn đáp ứng tiêu chuẩn.

Tiến thêm một bậc trong việc phòng chống buôn lậu và bảo vệ người dân, mới đây nhất FDA đã đẩy nhanh tiến độ xử lý hồ sơ liên quan đến xin cấp phép cho các sản phẩm thuốc lá không khói. Theo đó, khoảng 70% số hồ sơ tồn đọng đã được giải quyết trong năm 2025. Theo Quyền Giám đốc Trung tâm Sản phẩm Thuốc lá (CTP) Bret Koplow, các hồ sơ hiện có thể được xem xét gần như ngay khi được nộp, giúp giảm tình trạng chậm trễ và ùn tắc như trước đây.

Cùng với việc điều chỉnh quy trình, FDA và các cơ quan liên quan cũng ghi nhận những thay đổi đáng chú ý về nhân sự. Điển hình, từ giữa tháng 5/2026, FDA đã bổ nhiệm ông Kyle Diamantas, J.D. làm Quyền Ủy viên (Acting Commissioner), người có nhiều năm kinh nghiệm trong các lĩnh vực dược phẩm, thực phẩm và hàng tiêu dùng.

Trước đó, vào tháng 4/2026, CDC cũng bổ nhiệm ông Stephen Sayle giữ chức Phó Giám đốc phụ trách quan hệ lập pháp. Ông Sayle từng làm việc tại một công ty phát triển các sản phẩm nicotine không khói. Điều này phản ánh rõ nét về xu hướng thu hút nhân sự có kinh nghiệm thực tiễn từ ngành vào các vị trí hoạch định và thực thi chính sách.

Ở khía cạnh thực thi, chính quyền Mỹ cũng phối hợp với doanh nghiệp để triển khai các giải pháp hạn chế người chưa đủ tuổi tiếp cận sản phẩm. Các công nghệ như xác minh danh tính, sinh trắc học và hệ thống kiểm soát độ tuổi tích hợp trên thiết bị kết nối đã được áp dụng và ghi nhận hiệu quả.

Sự thay đổi này của FDA nhận được sự ủng hộ từ nhiều chuyên gia y tế công cộng, cho rằng bảo vệ giới trẻ và giảm tác hại cho người trưởng thành không phải hai mục tiêu đối lập. Ông Cliff Douglas nhấn mạnh cần xử lý nghiêm sản phẩm bất hợp pháp và tiếp thị hướng đến giới trẻ, đồng thời phát triển thị trường sản phẩm thay thế được quản lý chặt chẽ, dựa trên khoa học. Theo ông, kiểm soát chặt không mâu thuẫn với giảm tác hại mà là điều kiện để xây dựng thị trường hiệu quả, với chính sách phản ánh đúng mức độ rủi ro giữa các sản phẩm.

Vai trò doanh nghiệp trong các cột mốc chính sách thuốc lá tại Trung Quốc

Trong bối cảnh Trung Quốc là thị trường tiêu thụ và sản xuất thuốc lá lớn, doanh nghiệp nhà nước không chỉ là đối tượng quản lý mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách.

Với mô hình độc quyền do STMA (Cơ quan Quản lý Độc quyền Thuốc lá Nhà nước) quản lý, vừa điều tiết vừa tham gia chuỗi giá trị, chính sách phải cân bằng giữa mục tiêu y tế công cộng và lợi ích kinh tế, khiến vai trò doanh nghiệp gắn với cả đóng góp kỹ thuật và ổn định vĩ mô.

Cách tiếp cận này của Trung Quốc cũng được phản rõ nét trong các cột mốc liên quan đến chính sách về kiểm soát thuốc lá tại đây. Theo thông tin công bố trên Cổng Thông tin Tiêu chuẩn Quốc gia, từ đầu năm nay Trung Quốc đã triển xây dựng hai khung tiêu chuẩn quốc gia bắt buộc đối với TLNN và túi ngậm nicotine, hướng tới hợp pháp hóa các sản phẩm này sớm nhất có thể. Quốc gia này dự kiến sẽ thí điểm lưu hành TLNN trong năm 2026. Điều gây chú ý chính là sự tham gia của doanh nghiệp cùng với cơ quan ban ngành, giới chuyên môn trong quá trình xây dựng.

Trước đó, tại một số kỳ Hội nghị các Bên (COP) của Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá (FCTC), Trung Quốc từng đưa đại diện ngành thuốc lá tham gia phái đoàn chính thức, dù vấp phải ý kiến trái chiều từ giới y tế công cộng. Cách tiếp cận này phản ánh quan điểm của Chính phủ Trung Quốc trong việc đặt lợi ích và điều kiện thực tiễn trong nước làm trọng tâm. 

Theo đó, Trung Quốc cho rằng việc hoạch định chính sách cần dựa trên hiểu biết sâu về thị trường nội địa và năng lực kiểm soát thực tế, thay vì chỉ tuân theo các khuyến nghị mang tính nguyên tắc hoặc áp dụng đồng nhất từ bên ngoài. Mặt khác, sự tham gia của doanh nghiệp giúp nâng cao hiểu biết về các khuyến nghị, từ đó hỗ trợ xây dựng chính sách thương mại phù hợp và đảm bảo khả năng tuân thủ cao hơn.

Kinh nghiệm từ Mỹ và Trung Quốc cho thấy, việc doanh nghiệp tham gia đóng góp chuyên môn kỹ thuật trong khuôn khổ kiểm soát minh bạch có thể giúp chính sách quản lý thuốc lá bám sát thực tiễn và nâng cao hiệu quả, đặc biệt trong bối cảnh các sản phẩm nicotine mới liên tục xuất hiện.