Nghệ An bàn phương án biến các sản phẩm nông nghiệp giá trị thấp thành hàng giá trị cao

Đánh thức dư địa từ những vùng đất đồi kém hiệu quả

Ngày 12/11, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Diễn đàn chuyên đề "Phát triển nguyên liệu dứa và chanh dây đáp ứng nhu cầu chế biến và xuất khẩu tại vùng Bắc Trung bộ". Diễn đàn diễn ra theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến với sự tham gia của các cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất.

Theo thống kê của tỉnh Nghệ An, hiện tỉnh này đang sở hữu quỹ đất nông nghiệp lên tới gần 1,4 triệu ha (chiếm hơn 90% diện tích tự nhiên). Điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu ở Nghệ An rất thuận lợi để phát triển các vùng chuyên canh cây ăn quả. Tuy nhiên, trong thời gian dài, việc sản xuất các loại cây như dứa hay chanh dây tại nhiều địa phương vẫn mang nặng tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ, thiếu liên kết chặt chẽ với công nghiệp chế biến, khiến người nông dân thường xuyên đối mặt với điệp khúc "được mùa mất giá".

Trong khi đó, bức tranh thị trường toàn cầu lại cho thấy dư địa tăng trưởng khổng lồ của hai ngành hàng này. Theo số liệu được ông Phạm Quốc Liêm, Phó chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VinaFruit), Chủ tịch HĐQT, Tổng giám đốc Công ty CP Nông nghiệp U&I (UNIFARM) chia sẻ tại diễn đàn, quy mô nhập khẩu dứa trên thế giới đạt khoảng 6,1 tỷ USD, bao gồm 3,5 tỷ USD dứa tươi và 2,6 tỷ USD sản phẩm chế biến. Việt Nam hiện có khoảng 60.000ha dứa (trong đó Nghệ An chiếm khoảng 3.000ha), nhưng kim ngạch xuất khẩu năm 2025 mới đạt 116,2 triệu USD - con số còn rất khiêm tốn so với mục tiêu tiến tới ngành hàng xuất khẩu 1 tỷ USD trong tương lai gần.

Tương tự, ngành hàng chanh dây Việt Nam cũng ghi nhận tốc độ bứt phá mạnh mẽ khi diện tích cả nước cuối năm 2025 đạt 12.600ha với sản lượng hơn 178.500 tấn, đưa giá trị xuất khẩu 10 tháng năm 2025 vượt mốc 202 triệu USD. Không chỉ phục vụ nhu cầu ăn tươi với các dòng chanh dây vàng, chanh dây tím còn là nguồn nguyên liệu chiến lược cho chế biến puree, nước ép cô đặc và cấp đông xuất khẩu sang các thị trường lớn.

Từ thực tiễn đó, Nghệ An đã đặt mục tiêu mở rộng diện tích dứa toàn tỉnh lên 11.040ha vào năm 2030 theo Kế hoạch số 802/KH-UBND, đồng thời quy hoạch các tiểu vùng sinh thái có cao độ 500-1.300m tại các huyện miền núi phía Tây như Quế Phong, Tương Dương để phát triển bền vững cây chanh dây.

Động lực phát triển nhờ chính sách gắn liền cam kết bao tiêu

Để hóa giải tâm lý e ngại của nông dân trước chi phí đầu tư ban đầu lớn và rủi ro thị trường, Nghệ An đã triển khai cơ chế hỗ trợ trực tiếp thông qua Nghị quyết số 34/2025/NQ-HĐND. Bà Võ Thị Nhung. Phó giám đốc sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An, cho biết: "Chính sách tập trung vào 3 gói hỗ trợ thiết thực cho diện tích trồng dứa lần đầu đúng quy hoạch, gồm:

Hỗ trợ 80% chi phí cây giống nhằm giúp nông dân tiếp cận nguồn giống chuẩn, chất lượng cao ngay từ đầu vụ; Hỗ trợ 5 triệu đồng/ha tiền làm đất để cải tạo mặt bằng và chuẩn bị hạ tầng canh tác bài bản; Hỗ trợ 3,5 triệu đồng/ha tiền mua màng nilon phủ luống giúp giữ ẩm, hạn chế cỏ dại và xói mòn đất".

Điểm đột phá trong cách làm của Nghệ An là gắn chặt chính sách ngân sách với đầu ra của doanh nghiệp thông qua biên bản thỏa thuận hợp tác ký kết với Công ty Cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO), Công ty CP Nafoods Group. Với phương châm "chính sách hỗ trợ đến đâu, ký liên kết bao tiêu sản phẩm đến đó", 100% diện tích dứa tham gia chính sách đều được ký hợp đồng tiêu thụ phục vụ nhà máy chế biến.

Nhờ cách tiếp cận đồng bộ này, đã có hơn 50 địa phương trong tỉnh đăng ký kế hoạch trồng dứa với tổng diện tích vượt 2.500ha. Riêng trong năm 2026, Nghệ An đã hoàn thành 520ha qua hai đợt triển khai đầu tiên và đang gấp rút thực hiện đợt ba để cán mốc 1.000ha trồng mới, từng bước phủ xanh những vùng đất đồi kém hiệu quả tại các xã, như Giai Xuân, Tân An, Đại Đồng.

Hướng tới kinh tế tuần hoàn và chuẩn hóa xuất khẩu

Một trụ cột quan trọng khác trong phương án nâng cao giá trị nông sản của Nghệ An là đầu tư vào công nghệ sau thu hoạch và chế biến sâu. Thay vì bán nguyên liệu thô với biên độ lợi nhuận thấp, chuỗi giá trị mới hướng tới phân loại sản phẩm theo từng phân khúc: Quả đạt chuẩn ngoại hình và độ chín được đóng gói xuất khẩu tươi, trong khi các phẩm cấp khác được đưa vào dây chuyền chế biến nước ép, puree hoặc cấp đông.

Ông Đinh Cao Khuê, Tổng giám đốc Công ty CP Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (Doveco) chúng tôi đánh giá Nghệ An là vùng có khí hậu, thổ nhưỡng rất tốt cho các loại cây ăn quả. Chúng tôi đã quyết định đầu tư xây dựng Nhà máy chế biến rau quả xuất khẩu Doveco Nghệ An tại xã Nghĩa Thọ với tổng vốn đầu tư khoảng 500 tỷ đồng. 

Theo công suất thiết kế, nhà máy sẽ cung cấp ra thị trường mỗi năm khoảng 30.000 tấn dứa tươi xuất khẩu và 20.000 tấn nước dứa cô đặc xuất khẩu. Với công suất này thì chúng tôi dự kiến phải thu mua nguyên liệu ở các vùng trồng từ Nghệ An đến Quảng Trị mới đáp ứng được.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Nguyễn Văn Đệ, Phó chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An cam kết tỉnh sẽ tiếp tục đồng hành cùng doanh nghiệp, nhà đầu tư, hợp tác xã và người dân; triển khai hiệu quả chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi phát triển vùng nguyên liệu, thu hút đầu tư chế biến và nâng cao giá trị nông sản.