Nghị quyết 111: Tái cấu trúc phát triển hệ thống đô thị quốc gia

Tinh gọn hệ thống đô thị quốc gia, từ dàn trải sang trọng tâm

Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15 về phân loại đô thị đã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua (Nghị quyết 111), có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, được kỳ vọng tạo khuôn khổ thống nhất cho tổ chức, quản lý và phát triển hệ thống đô thị quốc gia trong giai đoạn mới.

Việc tinh gọn hệ thống đô thị và gắn phân loại với chuyển đổi số được kỳ vọng sẽ nâng cao chất lượng sống, bảo đảm phát triển đô thị thực chất, hài hòa và dài hạn (Ảnh: Tiến Hào).

Một trong những điểm đổi mới căn bản của Nghị quyết 111 là sắp xếp lại hệ thống đô thị quốc gia, rút gọn từ 6 loại xuống còn 4 loại đô thị, gồm: đô thị loại đặc biệt, đô thị loại I, đô thị loại II và đô thị loại III. Cách tiếp cận này nhằm khắc phục tình trạng phân loại dàn trải, nặng về quy mô dân số và diện tích hành chính, nguyên nhân dẫn đến "lạm phát" danh hiệu đô thị trong nhiều năm qua.

Theo Nghị quyết, Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục được xác định là đô thị loại đặc biệt, giữ vai trò trung tâm tổng hợp quốc gia và quốc tế. Các thành phố trực thuộc Trung ương còn lại gồm Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng và Cần Thơ được xác định là đô thị loại I, đóng vai trò các cực tăng trưởng quan trọng của quốc gia và vùng.

Đáng chú ý, các thành phố thuộc tỉnh hiện đang được công nhận là đô thị loại I sẽ được xác định tương đương đô thị loại II trong hệ thống mới; các đô thị loại IV, loại V, thị xã và thị trấn chưa được công nhận loại đô thị được chuyển tiếp lên tương đương đô thị loại III. Việc điều chỉnh này nhằm làm rõ vai trò, vị trí của từng đô thị trong mạng lưới phát triển quốc gia, tạo cơ sở phân bổ nguồn lực đầu tư công và chính sách ưu tiên sát thực tiễn hơn.

Lý giải bối cảnh ban hành Nghị quyết 111, TS Trần Quốc Thái, Cục trưởng Cục phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) cho biết, trước khi có Nghị quyết 111, việc phân loại đô thị được thực hiện theo Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH13 (đã được sửa đổi, bổ sung tại Nghị quyết số 26/2022/UBTVQH15).

Tuy nhiên, đến nay, sau sắp xếp đơn vị hành chính, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh, thay vì 63 như trước. Việc tổ chức mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã làm thay đổi mạnh mẽ cấu trúc không gian phát triển đô thị. Khi không còn cấp huyện, đòi hỏi hệ thống tiêu chí phân loại đô thị phải gắn với thẩm quyền của cấp tỉnh và cấp xã.

Bên cạnh đó, một số tiêu chí, tiêu chuẩn đánh giá, đặc biệt là các tiêu chuẩn định lượng về hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, vẫn đang áp dụng trên ranh giới hành chính cũ, trong khi nhiều đô thị lớn đã được mở rộng không gian sau sáp nhập. Theo quy định cũ, việc phân loại đô thị chưa phù hợp với mô hình đô thị đa trung tâm và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đồng thời chưa cập nhật đầy đủ các xu thế phát triển đô thị mới.

"Do vậy, Bộ Xây dựng chủ trì soạn thảo, tham mưu Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết về phân loại đô thị, đáp ứng nhu cầu cấp thiết. Nghị quyết đã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua ngày 24/12/2025", TS Trần Quốc Thái nhấn mạnh.

Phân loại để quản trị, không phải chạy theo danh xưng

Ở góc nhìn nghiên cứu và quản trị đô thị, Ths. Lê Tùng Lâm, Trưởng ban Đô thị HĐND TP Đà Nẵng cho rằng, Nghị quyết 111 không đơn thuần là điều chỉnh kỹ thuật trong phân loại đô thị, mà là một bước ngoặt về tư duy quản lý và phát triển đô thị ở tầm thể chế.

Theo ông Lê Tùng Lâm, trong thời gian dài, hệ thống phân loại đô thị với nhiều cấp độ đã góp phần chuẩn hóa quản lý Nhà nước, song cũng bộc lộ không ít hạn chế. Việc phân loại dàn trải, nặng về quy mô dân số và diện tích hành chính đã dẫn tới tình trạng "lạm phát" danh hiệu đô thị, khi không ít địa phương đạt chuẩn nâng loại trên giấy tờ nhưng hạ tầng, dịch vụ đô thị và chất lượng sống của người dân chưa theo kịp.

"Hệ quả là phân loại đô thị, thay vì trở thành công cụ điều tiết phát triển, lại bị biến thành mục tiêu hình thức, tạo áp lực chạy đua lên loại mà thiếu chiều sâu bền vững", ông Lâm nhận định.

Theo Trưởng ban Đô thị HĐND TP Đà Nẵng, việc tinh giản hệ thống phân loại xuống còn 4 loại đô thị trong Nghị quyết 111 thể hiện rõ sự chuyển dịch từ tư duy quản lý dàn trải sang tư duy quản trị trọng tâm, có chọn lọc và định hướng dài hạn. Đô thị không còn được nhìn nhận chủ yếu như một đơn vị hành chính độc lập, mà được đặt trong tổng thể mạng lưới đô thị quốc gia, với vai trò, chức năng và mức độ đóng góp khác nhau.

Không gian đô thị ngăn nắp, hạ tầng đồng bộ và dịch vụ thuận tiện là những giá trị người dân kỳ vọng khi phân loại đô thị được thực hiện theo hướng thực chất, gắn với chất lượng sống.

Một điểm then chốt của Nghị quyết, theo ông Lâm là đã đặt lại đúng câu hỏi cốt lõi của phân loại đô thị. Không chỉ dừng ở việc xác định quy mô, phân loại đô thị theo cách tiếp cận mới buộc các địa phương phải làm rõ đô thị giữ vai trò gì trong hệ thống phát triển quốc gia, vùng và tiểu vùng, cũng như tạo ra giá trị gì cho tăng trưởng và chất lượng sống.

Ông Lê Tùng Lâm cũng nhấn mạnh, việc điều chỉnh tương đương loại đối với nhiều thành phố thuộc tỉnh không nên nhìn nhận là "hạ cấp", mà là bước đi cần thiết để khôi phục tính chính xác, công bằng và minh bạch của hệ thống phân loại, qua đó giúp phân bổ nguồn lực đầu tư và cơ chế chính sách sát thực hơn.

Đặc biệt, việc gắn phân loại đô thị với quy hoạch và chuyển đổi số được coi là điểm đột phá, buộc chính quyền đô thị phải tập trung vào các giá trị thực như hạ tầng, môi trường, không gian công cộng và chất lượng sống của người dân, thay vì "làm đẹp hồ sơ".

"Nếu được triển khai nghiêm túc, đồng bộ và minh bạch, Nghị quyết 111 sẽ đưa phân loại đô thị trở về đúng vai trò là công cụ quản trị phát triển, chứ không phải cuộc chạy đua danh xưng", ông Lê Tùng Lâm khẳng định.

Đánh giá cao những điểm mới của Nghị quyết, KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó chủ tịch Hội quy hoạch và phát triển đô thị Việt Nam cũng cho rằng, Nghị quyết 111 đã đi đúng vào "nút thắt" lớn nhất của phát triển đô thị hiện nay là mối quan hệ giữa phân loại đô thị, quy hoạch và quản lý không gian.

Ông cho rằng, việc tinh gọn hệ thống đô thị và làm rõ vai trò từng đô thị sẽ giúp các địa phương tránh phát triển dàn trải, thiếu kiểm soát, đồng thời, tạo điều kiện bảo vệ không gian kiến trúc, cảnh quan và bản sắc đô thị.