Phát triển đường sắt tốc độ cao - đường sắt đô thị: Động lực chiến lược trong kỷ nguyên số

Tọa đàm khoa học "Phát triển đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị trong kỷ nguyên số 2026", do Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội tổ chức ngày 31/12 đã trở thành diễn đàn quan trọng để các nhà khoa học, chuyên gia và doanh nghiệp trao đổi học thuật, chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Toàn cảnh Tọa đàm khoa học "Phát triển đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị trong kỷ nguyên số 2026".

Tiếp cận liên ngành trong phát triển đường sắt

Phát biểu khai mạc, TS Ngô Thị Kim Dung, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội nhấn mạnh, trong tiến trình hiện đại hóa và phát triển bền vững, hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị giữ vai trò chiến lược.

Theo TS Ngô Thị Kim Dung, phát triển đường sắt không chỉ là câu chuyện giao thông, mà còn gắn chặt với tổ chức không gian lãnh thổ, phát triển đô thị, liên kết vùng, nâng cao chất lượng sống và bảo vệ môi trường. Trong kỷ nguyên số, lĩnh vực này cần được tiếp cận theo hướng tích hợp giữa quy hoạch - kiến trúc - hạ tầng kỹ thuật với công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và mô hình quản lý vận hành thông minh.

Đáng chú ý, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội đang chủ động chuẩn bị các điều kiện để đào tạo các ngành liên quan đến đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị, hướng tới hình thành đội ngũ nhân lực có năng lực công nghệ và tư duy liên ngành - yếu tố then chốt cho thành công của các hệ thống hạ tầng chiến lược.

Đường sắt đô thị: "Xương sống" giao thông đô thị

Chia sẻ tại tọa đàm, TS Vũ Hồng Trường, nguyên Chủ tịch HĐTV, Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sắt Hà Nội cho rằng, đường sắt đô thị phải được xác định là "xương sống" của hệ thống giao thông công cộng tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, góp phần giải quyết ùn tắc và ô nhiễm môi trường, đồng thời thay đổi thói quen di chuyển của người dân.

Theo TS Vũ Hồng Trường, hiệu quả khai thác đường sắt đô thị phụ thuộc vào ba nhóm yếu tố chính: hạ tầng - kỹ thuật (an toàn, tần suất, khả năng tiếp cận), dịch vụ - tiện ích (chất lượng phục vụ, vé liên thông) và khả năng kết nối với các loại hình giao thông khác.

Để nâng cao hiệu quả vận hành, cần đồng bộ các giải pháp "cứng" và "mềm". Trong đó, các giải pháp kỹ thuật như tối ưu biểu đồ chạy tàu, hoàn thiện kết nối nhà ga, phát triển không gian thương mại; chính sách giá vé hợp lý, ứng dụng thẻ vé thông minh, cung cấp thông tin thời gian thực và xây dựng "văn hóa đường sắt" sẽ là những yếu tố quyết định thu hút hành khách.

Ở góc độ quy hoạch, TS Nguyễn Văn Minh, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Kiến trúc, đầu tư và thương mại Việt Nam nhấn mạnh vai trò của đường sắt tốc độ cao như trục "xương sống" kết nối các hành lang kinh tế Bắc - Nam, các đô thị lớn và đầu mối giao thông quan trọng.

Theo TS Nguyễn Văn Minh, phát triển đường sắt tốc độ cao cần gắn với mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông (TOD), trong đó các nhà ga trở thành trung tâm phát triển đô thị với mật độ cao, đa chức năng.

Mô hình này không chỉ giúp khai thác hiệu quả giá trị đất đai để tái đầu tư hạ tầng, mà còn góp phần hình thành các đô thị đa cực, giảm áp lực cho khu vực trung tâm.

Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, cần có cơ chế chính sách đặc thù nhằm huy động nguồn lực xã hội, đặc biệt là hình thức hợp tác công - tư (PPP), đồng thời đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực liên ngành và ứng dụng công nghệ số trong quản lý, vận hành.

Làm chủ công nghệ thi công công trình ngầm

Chia sẻ kinh nghiệm từ thực tiễn dự án Metro Line 3 Hà Nội, TS Nguyễn Văn Quang, Phó trưởng Ban kỹ thuật công trình ngầm FECON cho biết, việc thi công hầm bằng công nghệ TBM (công nghệ đào hầm bằng máy khoan hầm hiện đại, được sử dụng phổ biến trong các dự án metro, đường sắt đô thị, đường bộ ngầm) đòi hỏi công tác chuẩn bị kỹ lưỡng và kiểm soát chặt chẽ các yếu tố kỹ thuật.

Trong đó, các bước như khảo sát hiện trạng công trình (BCS), đánh giá rủi ro (BRA), cập nhật liên tục dữ liệu quan trắc và kiểm soát các thông số như áp lực gương đào, thể tích đất đào, công tác bơm vữa lấp khe hở… là những yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn, hạn chế lún bề mặt và rủi ro cho công trình lân cận.

Tọa đàm đồng thời tập trung đề cập các nội dung như kinh nghiệm vận hành đường sắt đô thị, định hướng quy hoạch gắn với mô hình TOD, ứng dụng công nghệ trong thi công công trình ngầm, đặc biệt là công nghệ TBM.

Không chỉ dừng ở các tham luận chuyên sâu, chương trình còn mở ra không gian trao đổi giữa các chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp nhằm làm rõ các vấn đề thực tiễn, xu hướng công nghệ và yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực trong giai đoạn tới.

Thông qua hoạt động này, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội kỳ vọng tăng cường kết nối giữa nhà trường - cơ quan quản lý - doanh nghiệp, qua đó thúc đẩy nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng công nghệ, góp phần phát triển hệ thống đường sắt hiện đại, bền vững trong kỷ nguyên số.