Thấy gì từ những công trình Zero Carbon đầu tiên?

Những công trình tiên phong

Tháng 3/2026, công trình nhà mẫu kết cấu gỗ lắp ghép do Viện Khoa học công nghệ xây dựng (IBST) và Công ty TNHH Life Design KABAYA Việt Nam xây dựng tại khuôn viên IBST được SGS cấp chứng nhận Zero Carbon Certificate, thuộc hệ thống chứng nhận xanh EDGE của Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC). Đây là công trình đầu tiên của khu vực Nhà nước đạt chứng nhận đặc biệt này.

Báo cáo của IFC cho thấy, sau hơn một năm vận hành, công trình đã chứng minh khả năng bù đắp 100% lượng phát thải carbon vận hành nhờ sử dụng năng lượng tái tạo.

Ông Trần Phương, Trưởng phòng Công trình xanh và Tiết kiệm năng lượng, Trung tâm Kết cấu thép và Xây dựng (IBST) cho biết: Các số liệu cho thấy, công trình vẫn có nhu cầu sử dụng năng lượng thực tế, nhưng toàn bộ điện năng tiêu thụ trong kỳ xác minh được đáp ứng bằng phát điện tái tạo tại chỗ. Đáng lưu ý, công trình không sử dụng tín chỉ hoặc bù trừ carbon mua ngoài.

Không chỉ lĩnh vực công trình, mô hình sản xuất Zero Carbon cũng bắt đầu xuất hiện trong ngành vật liệu xây dựng. Tháng 7/2026, tại Diễn đàn phát triển bền vững ngành Xây dựng Việt Nam, Saint-Gobain Việt Nam công bố 6 nhà máy thuộc 4 cụm sản xuất đạt mục tiêu Zero carbon (phạm vi 1 và 2).

Doanh nghiệp đã đồng bộ nhiều giải pháp giảm phát thải, trong đó thay thế toàn bộ xe nâng sử dụng dầu diesel bằng xe nâng điện, loại bỏ nhiên liệu hóa thạch trong hoạt động logistics nội bộ; chuyển các nhà máy tại Hưng Yên, Quảng Trị và Nhà máy Vĩnh Tường Hiệp Phước sang sử dụng 100% điện năng tái tạo thông qua Chứng chỉ Năng lượng tái tạo quốc tế (IRECs).

Riêng Nhà máy Weber Hiệp Phước, hệ thống điện mặt trời áp mái đáp ứng 36,5% nhu cầu điện, phần còn lại được bù đắp bằng IRECs… Nhờ chuỗi giải pháp này, Saint-Gobain Việt Nam đã cắt giảm khoảng 7.900 tấn CO2 mỗi năm.

Chủ động tiếp cận các xu thế mới

PGS.TS Lê Trung Thành, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhận định, những kết quả ban đầu rất đáng ghi nhận, thể hiện sự chuyển biến từ nhận thức, cam kết sang các hành động và mô hình cụ thể.

Việc xuất hiện những công trình cân bằng năng lượng, nhà máy giảm phát thải và công trình được chứng nhận xanh cho thấy, doanh nghiệp Việt Nam đã chủ động tiếp cận các xu thế mới của thế giới, không chỉ nhằm thực hiện trách nhiệm môi trường mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm chi phí vận hành.

Trong khi đó, theo ông Trần Phương, thị trường công trình xanh tại Việt Nam đang phát triển khá nhanh. Song, công trình Zero Carbon trong vận hành mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu với một số dự án tiên phong, trong khi công trình Net Zero toàn vòng đời vẫn chủ yếu dừng ở nghiên cứu và thí điểm.

Dù vậy, thị trường đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển khi cam kết phát thải ròng bằng "0" đến năm 2050 đã được cụ thể hóa bằng các chiến lược và chương trình quốc gia. Cùng đó, các khung kỹ thuật về hiệu quả năng lượng, cơ chế tài chính xanh, giải pháp thiết kế và thiết bị hiệu suất cao từng bước được hoàn thiện.

Bên cạnh các cơ hội, thị trường vẫn đối mặt với nhiều rào cản như thiếu định nghĩa và lộ trình thống nhất, thiếu hệ thống dữ liệu nền; khoảng cách giữa thiết kế và vận hành thực tế; tư duy ưu tiên chi phí đầu tư ban đầu thay vì chi phí vòng đời; cùng những hạn chế về năng lượng tái tạo và cơ chế mua điện sạc…

Hoàn thiện thể chế để nhân rộng mô hình

Để thúc đẩy phát triển công trình Zero Carbon, ông Trần Phương cho rằng, trước hết cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý; ban hành định nghĩa thống nhất, lộ trình thực hiện và chuyển từ quản lý theo giải pháp sang kiểm soát hiệu năng vận hành thực tế.

Đồng thời, cần xây dựng hệ thống dữ liệu, đo lường, báo cáo và thẩm tra; đưa phát thải carbon toàn vòng đời vào tiêu chuẩn và quản lý đầu tư; mở rộng các cơ chế tài chính xanh, hoàn thiện chính sách về năng lượng tái tạo và tăng cường đầu tư cho các dự án thí điểm.

Với chủ đầu tư, cần thay đổi tư duy từ chi phí đầu tư ban đầu sang chi phí vòng đời, ưu tiên thiết kế tích hợp, sử dụng vật liệu, thiết bị hiệu suất cao và minh bạch kết quả vận hành của công trình.

PGS.TS Lê Trung Thành cũng cho rằng, trước hết cần hoàn thiện thể chế, quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật và xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam. Trong giai đoạn đầu, cần có cơ chế khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư công trình tiết kiệm năng lượng, công trình xanh và công trình phát thải carbon bằng 0; đồng thời khu vực công cần đóng vai trò dẫn dắt thông qua đầu tư và mua sắm công xanh.

Bên cạnh đó, cần coi giảm nhu cầu sử dụng năng lượng là giải pháp nền tảng. Công trình Net Zero không thể chỉ dựa vào điện mặt trời mà phải bắt đầu từ thiết kế kiến trúc phù hợp khí hậu, tận dụng thông gió và chiếu sáng tự nhiên, giảm hấp thụ nhiệt, sử dụng vật liệu cách nhiệt và thiết bị hiệu suất cao trước khi phát triển nguồn năng lượng tái tạo tại chỗ.

Một yêu cầu quan trọng khác là phát triển cơ chế tài chính đủ mạnh để tạo thị trường cho công trình xanh và công trình Net Zero. Cần mở rộng tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ tiết kiệm năng lượng và các mô hình dịch vụ năng lượng nhằm giảm áp lực chi phí đầu tư ban đầu cho doanh nghiệp; xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo và xác minh minh bạch để phục vụ quản lý, kiểm soát chi phí và hạn chế tình trạng "xanh hóa" mang tính hình thức.