Tích hợp chương trình mục tiêu quốc gia phải thực chất, phân cấp gắn với năng lực thực thi

Sáng 20/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035.

Phân cấp phải đi đôi với năng lực và nguồn lực

Tham gia thảo luận, đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm (đoàn TP Đà Nẵng) bày tỏ đồng tình cao với chủ trương tích hợp 4 chương trình thành một chương trình tổng thể, tạo thuận lợi cho cấp cơ sở và người dân trong triển khai, thụ hưởng chính sách.

Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, tích hợp phải thực chất, tạo ra phương thức quản trị và điều phối nguồn lực thống nhất, nâng cao khả năng phân bổ, chứ không chỉ đơn thuần là hợp nhất nguồn vốn.

Về phân cấp, đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm cho rằng đây là hướng đi đúng, song phải gắn với năng lực, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện.

Đồng tình với nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm", đại biểu cho rằng cần đánh giá đầy đủ khả năng thực hiện của cấp xã trước khi giao thêm thẩm quyền.

Theo đại biểu, thực tế tại các xã miền núi cho thấy nhiều địa bàn có diện tích rộng, dân cư phân tán, nhiều thôn bản, giao thông khó khăn, số lượng dự án lớn trong khi bộ máy chuyên môn còn mỏng, biên chế hạn chế.

"Nếu thiết kế một cơ chế phân cấp giống nhau cho tất cả các xã mà không tính đến diện tích, dân số, mức độ phân tán, số lượng dự án và năng lực thì cùng một thẩm quyền được giao nhưng khả năng thực hiện sẽ khác nhau", đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm nêu.

Từ đó, đại biểu đề nghị Nghị quyết xác định rõ nguyên tắc phân cấp phải gắn với năng lực và nguồn lực; đồng thời giao Chính phủ quy định cụ thể tiêu chí đánh giá năng lực, cơ chế hỗ trợ và lộ trình phân cấp.

Theo đại biểu, mục tiêu cuối cùng của việc đổi mới mô hình quản lý và phân bổ nguồn lực phải là giúp chính sách đến với người dân tốt hơn. Thành công của chương trình không nên được đánh giá bằng việc giảm bao nhiêu đầu mối hay tích hợp bao nhiêu chương trình, mà phải được đo bằng khả năng tiếp cận, mức độ thụ hưởng và kết quả thực tế của người dân, nhất là tại những nơi khó khăn nhất.

Không để tình trạng "dồn khó xuống cấp xã"

Đại biểu Cil Bri (đoàn Lâm Đồng) đánh giá tích cực quy định phân cấp cho cấp xã phải phù hợp với năng lực, điều kiện thực tiễn và phát huy vai trò làm chủ của người dân, cộng đồng. Tuy nhiên, theo đại biểu, cụm từ "phù hợp với năng lực và điều kiện thực tiễn" cần được cụ thể hóa bằng cơ chế đánh giá, rà soát, bởi năng lực tổ chức thực hiện giữa các xã không đồng đều.

Từ thực tiễn tại Lâm Đồng, đại biểu cho biết trong quá trình triển khai, nhiều nhiệm vụ ở cấp xã vẫn phải rà soát đối tượng, danh mục dự án, lập dự toán và hoàn thiện thủ tục; năng lực tổ chức thực hiện của một bộ phận cán bộ cấp xã còn hạn chế.

Cùng với đó, việc sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp làm thay đổi đầu mối, địa bàn, hồ sơ và chủ đầu tư.

"Trong bối cảnh này, nếu phân cấp mạnh nhưng không xác định rõ điều kiện thực hiện trên thực tế, có thể dẫn đến tình trạng 'dồn khó từ cấp trên xuống cấp xã', thậm chí làm phát sinh tâm lý e ngại, sợ sai, kéo dài thời gian đưa nguồn lực đến với người dân", đại biểu nêu.

Từ đó, đại biểu Cil Bri đề nghị tiếp tục chỉnh lý theo hướng quy định rõ các điều kiện và tiêu chí đánh giá năng lực thực hiện của cấp xã, bảo đảm phân cấp thực chất, đi đôi với trách nhiệm và khả năng tổ chức thực hiện.

Đại biểu Thạch Phước Bình (đoàn Vĩnh Long) cũng đề nghị làm rõ hơn nguyên tắc phân cấp phải gắn với năng lực thực thi.

Theo đại biểu, dự thảo đã quy định việc phân bổ ngân sách hằng năm căn cứ vào kết quả thực hiện mục tiêu, giải ngân, tiến độ và mức độ sẵn sàng; đồng thời có cơ chế hỗ trợ chuẩn bị đầu tư, hướng dẫn kỹ thuật đối với những địa phương còn hạn chế về năng lực.

Tuy nhiên, các quy định này cần được liên kết chặt chẽ hơn để hình thành nguyên tắc xuyên suốt là phân cấp theo năng lực.

Trong điều kiện chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã sẽ trực tiếp thực hiện nhiều nhiệm vụ hơn, trong khi năng lực giữa các địa bàn còn chênh lệch. Nếu phân cấp đồng loạt mà không đánh giá khả năng thực hiện, có thể dẫn đến tình trạng nhiệm vụ đã giao nhưng triển khai chậm, cán bộ e ngại trách nhiệm hoặc địa phương chỉ lựa chọn những nội dung dễ thực hiện, dễ giải ngân.

Vì vậy, đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị việc phân bổ nguồn lực và phân cấp tổ chức thực hiện phải căn cứ mức độ sẵn sàng, năng lực thực thi và điều kiện thực tế của từng địa phương; đồng thời có cơ chế hỗ trợ kỹ thuật đối với những địa bàn còn hạn chế về năng lực, nhất là các xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tích hợp phải tạo hiệu quả lớn hơn cộng gộp 4 chương trình

Đại biểu Bùi Văn Dũng (đoàn Thanh Hóa) cho rằng, giá trị của việc tích hợp không nằm ở việc "4 chương trình cộng lại thành 1", mà phải tạo ra hiệu quả tổng hợp lớn hơn hiệu quả của 4 chương trình thực hiện riêng lẻ.

Theo đại biểu, tích hợp sẽ tạo điều kiện chuyển từ tư duy quản lý theo từng chương trình, từng ngành sang tư duy phát triển tích hợp, lấy con người làm trung tâm; đồng thời khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, chồng chéo đối tượng và thủ tục.

Đại biểu đề nghị việc tích hợp chương trình phải gắn với đổi mới mạnh mẽ cơ chế phân cấp, theo đó địa phương quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả; Trung ương tập trung quản lý mục tiêu, chính sách, tiêu chuẩn, đồng thời kiểm tra, giám sát.

Theo hướng này, cần chuyển từ "Trung ương kiểm soát quy trình" sang "Trung ương kiểm soát mục tiêu, tiêu chuẩn và kết quả".

Đại biểu Bùi Văn Dũng cho rằng thành công của chương trình cần được thể hiện qua 3 chuyển đổi: từ quản lý phân mảnh sang quản lý tích hợp; từ quản lý đầu vào sang quản trị theo kết quả; và từ việc Trung ương quyết định nhiều vấn đề cụ thể sang trao quyền để địa phương chủ động, chịu trách nhiệm và được kiểm soát bằng kết quả.

Do đó, Nghị quyết cần bảo đảm rõ mục tiêu, rõ nguồn lực, rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm và đo được kết quả.