TP.HCM tính đường nội địa hóa metro, từng bước làm chủ công nghệ

TP.HCM đang bước vào giai đoạn đầu tư mạnh mẽ cho mạng lưới đường sắt đô thị, với hàng loạt dự án được triển khai, chuẩn bị đầu tư và dự kiến khởi công trong những năm tới. 

Riêng giai đoạn 2026-2030, thành phố xác định triển khai 8 dự án đường sắt đô thị ưu tiên, trong đó Ban Quản lý Đường sắt đô thị làm chủ đầu tư 4 dự án, gồm tuyến metro số 2 (Bến Thành - Tham Lương) đang triển khai; tuyến đường sắt đô thị số 1 (TP Mới Bình Dương - Suối Tiên), tuyến đường sắt đô thị số 2 (TP Thủ Dầu Một - TP.HCM) và tuyến đường sắt đô thị số 6, Vành đai trong - giai đoạn 1, đoạn từ Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất - Phú Hữu, dự kiến khởi công cuối năm 2026.

Việc đồng thời triển khai nhiều dự án với quy mô lớn được kỳ vọng từng bước hình thành mạng lưới đường sắt đô thị đồng bộ, tăng khả năng kết nối giữa các khu vực đô thị và các đầu mối giao thông quan trọng, đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng tăng và hoàn thiện hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn của thành phố. 

Đây cũng là cơ hội để TP.HCM từng bước hình thành năng lực nội địa trong lĩnh vực đường sắt đô thị, từ xây dựng, thiết bị đến công nghệ và đoàn tàu.

Từng bước làm chủ công nghệ

Trao đổi với PV Báo Xây dựng, ông Phan Công Bằng, Trưởng Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM cho biết, nội địa hóa là một trong những bài toán quan trọng khi thành phố đẩy nhanh phát triển mạng lưới đường sắt đô thị. 

Theo ông Bằng, nếu quá trình phát triển metro vẫn sử dụng phần lớn vào nhà thầu, tư vấn và thiết bị từ nước ngoài thì về lâu dài, thành phố sẽ khó tránh khỏi tình trạng phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài. Do đó, thành phố định hướng từng bước nâng tỷ lệ nội địa hóa, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Hiện nay, với các công trình cầu cạn, năng lực của các nhà thầu Việt Nam có thể đáp ứng gần như 100% khối lượng công việc. Đối với hệ thống hầm, mục tiêu là nhà thầu Việt Nam giữ vai trò chính, đồng thời kết hợp với các nhà thầu phụ nước ngoài, chuyên gia và thiết bị, máy móc chuyên dụng để từng bước làm chủ công nghệ.

"Chúng ta sẽ có cơ chế làm sao để nhà thầu Việt Nam là chính, đồng thời thuê các nhà thầu phụ của nước ngoài, sử dụng chuyên gia, mua sắm máy khoan hầm, rồi thuê chuyên gia vận hành hoặc thuê các nhà thầu phụ theo dạng thầu phụ đặc biệt. Tuy nhiên, chúng ta vẫn phải từng bước làm chủ kỹ thuật, công nghệ", ông Bằng nói.

Trưởng Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM cho rằng công nghệ khoan hầm hiện đã được một số nhà thầu Việt Nam tiếp cận thông qua việc tham gia các dự án đường sắt đô thị như metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên tại TP.HCM và metro số 3 tại Hà Nội.

Theo đó, các nhà thầu này có thể đảm nhận những nhiệm vụ chính trong quá trình thi công. Các công việc như sản xuất vỏ hầm và một số hạng mục liên quan cũng được đánh giá là nằm trong khả năng của doanh nghiệp Việt Nam.

"Về phần xây lắp, chúng ta đã có thể làm chủ được khoảng 80-90% hệ thống xây dựng", ông Bằng nói.

Mở rộng chuỗi cung ứng trong nước

Không chỉ tập trung vào xây dựng, TP.HCM đang tính toán nội địa hóa đối với đầu máy, toa xe, thông tin tín hiệu và các hệ thống thiết bị khác.

Theo ông Bằng, Ban Quản lý Đường sắt đô thị đang xây dựng đề án nội địa hóa gắn với mua sắm tập trung. Một trong những nguyên tắc được đặt ra là sử dụng hệ thống tiêu chuẩn châu Âu và thống nhất tiêu chuẩn giữa các tuyến, qua đó tạo điều kiện tích hợp hệ thống và vận hành liên thông.

Chẳng hạn, tuyến metro số 1 và tuyến metro số 2 dự kiến có thể vận hành liên thông trên đoạn từ ga S0 đến S5. Với tuyến số 6, phương án được tính toán là kết nối từ sân bay Tân Sơn Nhất về ga Phú Hữu và tiếp tục liên thông với tuyến số 2 Thủ Thiêm - Long Thành. Qua đó, một số chuyến tàu có thể chạy thẳng đến sân bay Long Thành.

Để chuẩn bị cho lộ trình này, Ban Quản lý Đường sắt đô thị đã tiếp xúc, đánh giá năng lực một số doanh nghiệp trong nước có khả năng tham gia chuỗi cung ứng.

Đối với hệ thống ray, ông Bằng cho biết Hòa Phát đã xây dựng nhà máy và dự kiến đầu năm 2027 sản xuất sản phẩm đầu tiên. Nếu sản phẩm được đánh giá đạt yêu cầu về chất lượng, tiêu chuẩn, thành phố có thể báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét lựa chọn sử dụng.

Việc lựa chọn sản phẩm vẫn phải tuân thủ các quy định về đấu thầu và lựa chọn sản phẩm. Tuy nhiên, theo ông Bằng, với mục tiêu nội địa hóa, các sản phẩm trong nước nếu bảo đảm chất lượng, đáp ứng tiêu chuẩn châu Âu sẽ được ưu tiên xem xét trong quá trình lựa chọn.

"Chắc chắn rằng những sản phẩm của Việt Nam bảo đảm chất lượng, theo tiêu chuẩn châu Âu thì chúng tôi sẽ đồng hành và lựa chọn để đảm bảo mục tiêu làm chủ công nghệ", ông Bằng cho biết.

Ở lĩnh vực đầu máy, toa xe và các thiết bị khác, doanh nghiệp trong nước cũng đang từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Cụ thể, trong quá trình tham gia tuyến metro số 2, Tập đoàn Trường Hải (Thaco) đã có kế hoạch chuyển giao công nghệ, đồng thời ký kết biên bản ghi nhớ và tham gia đầu tư với các doanh nghiệp nước ngoài để từng bước sản xuất một số thiết bị.

Định hướng này nhằm giúp doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia chuỗi nội địa hóa của hệ thống đường sắt đô thị cũng như đường sắt tốc độ cao.

Theo ông Phan Công Bằng, nội địa hóa đường sắt đô thị là bài toán khó, cần một lộ trình dài và sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, nhà thầu và doanh nghiệp. Với hàng loạt tuyến metro được triển khai trong thời gian tới, TP.HCM có điều kiện hình thành thị trường đủ lớn để doanh nghiệp trong nước tích lũy kinh nghiệm, tiếp nhận chuyển giao và nâng cao năng lực.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng tỷ lệ sản phẩm trong nước trong từng dự án, mà từng bước hình thành năng lực công nghiệp đường sắt, để doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia ngày càng sâu vào quá trình đầu tư, xây dựng và vận hành mạng lưới đường sắt đô thị.