Từ đồ án xuất sắc đến câu chuyện bảo tồn làng chài Hải Minh

Đạt giải Nhất Đồ án sinh viên tốt nghiệp xuất sắc năm 2025 của Hội Quy hoạch đô thị Việt Nam, đồ án “Quy hoạch chi tiết 1/500 theo định hướng bảo tồn và phát triển làng chài Hải Minh” gây ấn tượng bởi tư duy bảo tồn gắn với phát triển.

Phóng viên Báo Xây dựng trao đổi với KTS Phạm Hoàng Nhung, tác giả đồ án, xoay quanh không gian làng chài ven biển, gợi mở lời giải cho bài toán bảo tồn gắn với phát triển trong bối cảnh đô thị hóa và biến đổi khí hậu hiện nay.

Đồ án "Quy hoạch chi tiết 1/500 theo định hướng bảo tồn và phát triển làng chài Hải Minh" của KTS Phạm Hoàng Nhung gây ấn tượng bởi tư duy bảo tồn gắn với phát triển.

- Điều gì khiến KTS lựa chọn làng chài Hải Minh làm đối tượng nghiên cứu cho đồ án tốt nghiệp?

Làng chài Hải Minh (phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai) là vùng đất có bề dày lịch sử và văn hóa làng nghề lâu đời. Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hóa và biến đổi khí hậu hiện nay, nếu thiếu tầm nhìn quy hoạch dài hạn và phù hợp, khu vực này có nguy cơ mai một bản sắc văn hóa, trong khi cảnh quan đặc trưng ven biển cũng dễ bị tổn thương.

Bên cạnh đó, Hải Minh có vị trí khá đặc biệt khi nằm gần trung tâm phường Quy Nhơn nhưng lại bị tách biệt bởi địa hình, dẫn tới sự chênh lệch về điều kiện kinh tế và chất lượng sống của người dân so với khu vực đô thị trung tâm.

Đô thị hóa là xu hướng khó tránh khỏi, vì vậy đồ án hướng tới việc tìm kiếm các giải pháp khai thác giá trị truyền thống theo hướng hài hòa giữa bảo tồn và đổi mới, góp phần nâng cao chất lượng sống cho cộng đồng cư dân.

- KTS đã tiếp cận và đưa các giá trị văn hóa cốt lõi của làng chài Hải Minh vào đồ án quy hoạch chi tiết 1/500 như thế nào?

Trong quá trình thực hiện đồ án, ngoài việc nghiên cứu tư liệu, tôi trực tiếp khảo sát thực địa để nhận diện và phân tích các giá trị văn hóa của làng chài Hải Minh. Trên cơ sở đó, tôi xác định các giá trị cốt lõi và phân vùng những không gian cần được bảo tồn, tôn tạo hoặc cải thiện.

Không gian ở được tổ chức theo cấu trúc làng xóm truyền thống, hạn chế phá vỡ mô hình cư trú hiện hữu. Không gian sinh hoạt nghề biển được bảo tồn và cải thiện hạ tầng nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất, đồng thời tạo điều kiện cho phát triển du lịch. Các không gian tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng được xác định là điểm nhấn, đóng vai trò hạt nhân trong tổ chức không gian công cộng. Cảnh quan ven biển được khai thác như một trục kết nối quan trọng, vừa bảo vệ hệ sinh thái, vừa tạo điều kiện cho các hoạt động cộng đồng và du lịch trải nghiệm.

Các giá trị văn hóa của làng chài không tồn tại riêng lẻ, mà được lồng ghép trực tiếp vào cấu trúc quy hoạch, trở thành nền tảng cho các giải pháp phát triển bền vững.

Theo Ban tổ chức, các đồ án tham gia Giải thưởng năm 2025 có đề tài phong phú, chất lượng chuyên môn cao, hình thức thể hiện đẹp, bài bản.

- Theo KTS, đâu là ranh giới khó nhất giữa bảo tồn nếp sống làng chài và yêu cầu nâng cấp hạ tầng, cải thiện chất lượng sống?

Làng chài Hải Minh hình thành từ sự gắn bó mật thiết giữa con người, nghề biển và không gian tự nhiên gồm biển, núi và đồi, tạo nên bản sắc riêng không thể thay thế. Việc nâng cấp hạ tầng theo hướng "chuẩn hóa đô thị" nếu thiếu cân nhắc rất dễ làm mất đi "cái hồn" của làng chài.

Theo tôi, ranh giới khó nhất là nâng cấp ở mức độ vừa đủ để cải thiện chất lượng sống, nhưng không đổi mới quá mức. Vì vậy, đồ án hướng tới việc bảo tồn cả giá trị sử dụng và giá trị tinh thần của không gian, đồng thời cải thiện hạ tầng theo hướng thích nghi, từng bước, nhằm giúp làng chài có điều kiện tồn tại bền vững trong tương lai.

- Các giải pháp trong đồ án được đề xuất nhằm "làm sống lại" làng chài Hải Minh ra sao, nhất là trong mối quan hệ giữa cộng đồng và du lịch ven biển?

Để "làm sống lại" làng chài Hải Minh, tôi ưu tiên các giải pháp khả thi, tạo không gian sống chất lượng nhưng vẫn gần gũi với ngư dân, đồng thời hình thành mô hình du lịch cộng đồng gắn chặt với đời sống địa phương.

Đồ án chú trọng tôn tạo các không gian công cộng gắn với nghề biển như bến thuyền, khu sửa chữa thuyền và chợ ven biển. Đây vừa là không gian sinh hoạt thường ngày, vừa là không gian trải nghiệm cho du khách.

Hạ tầng được nâng cấp theo hướng cải thiện giao thông nội bộ, thoát nước, vệ sinh môi trường, tôn trọng quy mô và cấu trúc làng xóm hiện hữu. Hạ tầng du lịch được tổ chức ở mức độ vừa phải, ưu tiên các mô hình homestay cải tạo từ nhà ở sẵn có.

Cảnh quan biển được khai thác như không gian sinh hoạt chung, kết nối làng chài với bờ biển thông qua các tuyến đi bộ và không gian mở. Ngư dân vừa là người gìn giữ không gian sống, vừa trực tiếp tham gia các hoạt động du lịch, qua đó tạo sinh kế và góp phần bảo tồn bền vững giá trị làng chài.

Một góc làng chài Hải Minh nhìn từ trên cao.

- Từ trường hợp Hải Minh, KTS rút ra gợi ý gì cho công tác quy hoạch các làng chài ven biển khác?

Các làng chài ven biển đều mang đặc trưng riêng về sinh thái, văn hóa và xã hội, không đơn thuần là một khu dân cư. Quy hoạch và bảo tồn không nên tách rời không gian ở, không gian nghề biển và không gian tín ngưỡng - đây là cấu trúc cốt lõi giúp làng chài tồn tại qua nhiều biến động.

Bên cạnh đó, cần tận dụng kinh nghiệm bản địa trong ứng phó với điều kiện tự nhiên, kết hợp các giải pháp công trình phù hợp mà không phá vỡ cấu trúc truyền thống và hệ sinh thái sẵn có.

Theo tôi, yếu tố con người giữ vai trò trung tâm. Khi cộng đồng được tham gia vào quá trình xác định giá trị và lựa chọn giải pháp, các làng chài ven biển mới có thể được bảo tồn và phát triển bền vững trước thách thức của đô thị hóa và biến đổi khí hậu.

Cảm ơn KTS!