Từ sự cố Tuyên Quang: Bịt lỗ hổng trong tổ chức thi tốt nghiệp trung học phổ thông

Không chỉ nhìn vào một cá nhân

Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, kết quả tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang xuất hiện những bất thường lớn. Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) sau đó quyết định hủy kết quả thi ngày 11-12/6 của 328 thí sinh tại điểm thi này, đồng thời tổ chức thi lại đối với nhóm thí sinh liên quan.

Bộ GD&ĐT cho biết, việc tổ chức thi lại nhằm bảo đảm tính trung thực, khách quan, công bằng của kỳ thi và quyền lợi của thí sinh. Đây không phải biện pháp xử lý kỷ luật đối với thí sinh; trách nhiệm của những người có sai phạm sẽ được xem xét dựa trên kết quả điều tra.

Kỳ thi lại diễn ra trong hai ngày 14-15/8. Theo phương án của tỉnh Tuyên Quang, 328 thí sinh thuộc diện phải thi lại được bố trí tại 15 phòng thi; thực tế có 326 thí sinh dự thi. Số lượng dự thi ở từng môn khác nhau do thí sinh đăng ký các môn lựa chọn khác nhau.

Việc phải tổ chức một kỳ thi riêng cho hàng trăm thí sinh cho thấy hậu quả của một sự cố tại điểm thi không chỉ dừng ở xử lý vi phạm. Thí sinh phải dành thêm thời gian ôn tập, làm lại bài thi và chờ kết quả để hoàn tất các thủ tục liên quan đến tốt nghiệp, tuyển sinh.

Ngày 19/8, Bộ GD&ĐT công bố kết quả kỳ thi lại của 326 thí sinh. Trước đó, trong đợt thi đầu tiên, 299 trong số 328 thí sinh tại điểm thi này đạt từ 9 điểm môn Toán trở lên, trong đó 147 em đạt điểm 10.

Những kết quả bất thường này đã khiến cơ quan quản lý tiến hành kiểm tra, xác minh. Từ kết quả xác minh, Bộ GD&ĐT quyết định hủy kết quả thi và tổ chức thi lại đối với các thí sinh liên quan.

Sự việc đặt ra yêu cầu rà soát không chỉ trách nhiệm cá nhân mà cả quy trình tổ chức thi. Cần làm rõ vì sao các lớp kiểm soát không phát hiện hoặc ngăn chặn kịp thời dấu hiệu bất thường, đồng thời xác định lỗ hổng nằm ở khâu nào. Xử lý người vi phạm sẽ chưa đủ nếu những điểm yếu trong quy trình không được khắc phục.

TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng quy chế Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay đã được xây dựng tương đối đầy đủ. Các khâu từ in sao, vận chuyển, bảo quản đề thi đến coi thi, chấm thi đều có quy trình cụ thể, cùng nhiều biện pháp kỹ thuật như camera giám sát, máy dò kim loại và quy định cách ly.

Tuy nhiên, theo ông, nếu xảy ra tiêu cực, vấn đề không chỉ nằm ở việc thiếu quy định mà còn ở khâu tổ chức thực hiện.

"Nhìn lại các vụ việc từng xảy ra trước đây, kể cả năm 2018, có thể thấy nếu có tiêu cực thì thường không chỉ do một cá nhân tự ý thực hiện. Muốn phòng ngừa hiệu quả phải nhìn vào cơ chế tổ chức và trách nhiệm của những người được giao nhiệm vụ, chứ không chỉ bổ sung thêm các biện pháp kỹ thuật", TS Lê Viết Khuyến chia sẻ.

Về việc một số địa phương tổ chức điểm thi riêng tại từng trường, trong khi nơi khác bố trí điểm thi liên trường, TS Khuyến cho rằng đây chỉ là một trong nhiều yếu tố cần xem xét.

"Nếu những người tham gia tổ chức kỳ thi thực hiện đúng trách nhiệm thì ngay cả khi không trộn thí sinh, kỳ thi vẫn có thể bảo đảm công bằng. Ngược lại, nếu khâu tổ chức không nghiêm túc thì chỉ thay đổi cách bố trí phòng thi cũng không giải quyết được tận gốc vấn đề", ông phân tích.

TS Lê Trường Tùng, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học FPT, cho rằng quy trình tổ chức thi vẫn cần được xem xét ở cơ chế giám sát chéo. Theo ông, việc huy động cán bộ coi thi tại địa phương có thể tạo nguy cơ chịu tác động từ các mối quan hệ, lợi ích tại chỗ, trong khi các cơ chế giám sát độc lập còn hạn chế.

Ông Tùng cho biết, trong giai đoạn 2017-2019, Bộ GD&ĐT quy định mỗi phòng thi có hai cán bộ coi thi, gồm giáo viên trường phổ thông hoặc THCS trên địa bàn tỉnh và giảng viên, chuyên viên các phòng, ban hoặc đơn vị tương đương của trường đại học, cao đẳng phối hợp.

Từ năm 2020 đến nay, quy định được điều chỉnh theo hướng mỗi phòng thi bố trí hai cán bộ coi thi thuộc hai trường phổ thông khác nhau.

Theo ông Tùng, với cách bố trí này, cần tiếp tục nghiên cứu các cơ chế kiểm soát chéo như điều động, hoán đổi cán bộ coi thi, tăng cường giám sát độc lập hoặc phân tách một số khâu giữa các địa phương. Nếu các lớp kiểm soát không đủ độc lập, nguy cơ sai phạm có thể bị khép kín ở cấp cơ sở.

Một trong những yêu cầu quan trọng của công tác tổ chức kỳ thi là bảo đảm các khâu được kiểm tra, giám sát chặt chẽ và thống nhất. Bộ GD&ĐT luôn cử các đoàn kiểm tra, giám sát tại các địa phương trong quá trình chuẩn bị và tổ chức kỳ thi.

Tuy nhiên, vụ việc tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang đặt ra câu hỏi về khả năng phát hiện và ngăn chặn bất thường của các lớp giám sát tại chỗ, cũng như cách kết nối thông tin giữa giám sát trực tiếp và phân tích dữ liệu.

Tăng giám sát, nhưng không chỉ bằng công nghệ

Với kỳ thi có quy mô hàng triệu thí sinh, không thể kỳ vọng mọi khâu đều an toàn chỉ bằng sự cẩn trọng của từng cá nhân. Quy trình cần được thiết kế để hạn chế khả năng sai phạm, đồng thời tạo cơ chế phát hiện sớm khi bất thường xuất hiện.

Để bảo đảm chất lượng, công bằng và ngăn chặn gian lận, TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT), kiến nghị cần quy định cụ thể chuẩn năng lực đối với từng vị trí tham gia tổ chức kỳ thi, từ người ra đề, phản biện, cán bộ coi thi, chấm thi đến người quản trị hệ thống thi.

Theo ông Vinh, công tác quản trị kỳ thi cũng cần chuyển theo hướng quản trị dữ liệu, qua đó chủ động phát hiện những dấu hiệu bất thường từ kết quả thi. Đồng thời, cần thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh trực tiếp về tiêu cực trong kỳ thi, chẳng hạn đường dây nóng hoặc địa chỉ email của cơ quan chức năng, để thí sinh có thể phản ánh khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Thực tế cho thấy một kỳ thi an toàn không thể chỉ dựa vào những quy định nghiêm ngặt. Điều quan trọng là các quy định phải được thực hiện thống nhất tại từng điểm thi, với trách nhiệm cụ thể ở từng vị trí.

Từ quản lý đề thi, phân công cán bộ, coi thi, giám sát đến thu và bàn giao bài thi, mỗi khâu đều cần có người chịu trách nhiệm cụ thể và cơ chế kiểm tra chéo.

Cùng với đó, dữ liệu sau mỗi kỳ thi cần được phân tích để sớm phát hiện những dấu hiệu bất thường. Phổ điểm, tương quan kết quả giữa các môn, giữa các nhóm thí sinh và giữa các điểm thi có thể trở thành những chỉ dấu quan trọng cho công tác hậu kiểm.

Trường hợp Tuyên Quang cho thấy phân tích dữ liệu có thể giúp cơ quan quản lý nhận diện một điểm bất thường mà các biện pháp kiểm soát tại chỗ chưa phát hiện hoặc chưa ngăn chặn được.

Vì vậy, chống gian lận không nên chỉ là nhiệm vụ diễn ra trong những ngày thi mà phải là một quy trình xuyên suốt, từ chuẩn bị, tổ chức, giám sát đến phân tích dữ liệu sau kỳ thi.

TS Hoàng Ngọc Vinh cũng cho rằng việc lắp camera không kết nối mạng trong phòng thi là cần thiết, giúp tăng khả năng giám sát và hỗ trợ xác minh khi xảy ra sự cố. Tuy nhiên, theo ông, yếu tố quyết định vẫn là ý thức, trách nhiệm và sự tự giác của những người tham gia kỳ thi, từ cán bộ coi thi đến thí sinh, nhằm bảo đảm sự công bằng thực chất.

Ở góc độ giảng dạy, Nguyễn Nguyệt Huệ, giáo viên Vật lý, Trường THPT Nguyễn Gia Thiều, cho rằng quy chế thi hiện nay đã có những quy định khá chặt chẽ, bao quát nhiều tình huống. Tuy nhiên, dù quy định đầy đủ đến đâu, khi triển khai, yếu tố con người và việc tuân thủ quy trình ở từng khâu vẫn cần được đặc biệt lưu ý.

Qua tham gia coi thi tại Hội đồng thi THCS Đa Tốn, Gia Lâm, cô Huệ nhận thấy công tác chuẩn bị và quán triệt quy chế được thực hiện bài bản. Cán bộ coi thi được phổ biến, học tập kỹ các quy định, nắm rõ nhiệm vụ và thực hiện đúng quy trình.

Theo cô, tinh thần trách nhiệm và sự nghiêm túc của các thành viên trong hội đồng góp phần bảo đảm quyền lợi của thí sinh, đồng thời giữ vững tính công bằng, khách quan của kỳ thi.

Để hạn chế những khoảng trống có thể phát sinh trong quá trình tổ chức, cô Huệ cho rằng bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện quy chế, cần chú trọng tập huấn, thống nhất cách hiểu và phương án xử lý tình huống; phân công cụ thể nhiệm vụ, tăng cường phối hợp và duy trì cơ chế kiểm tra, giám sát.

"Đây là trách nhiệm chung của tất cả những người tham gia tổ chức kỳ thi. Khi mỗi người nắm chắc quy định, thực hiện đúng nhiệm vụ được giao và phối hợp hiệu quả, những rủi ro sẽ được hạn chế, góp phần bảo đảm kỳ thi diễn ra nghiêm túc, công bằng và khách quan", cô Huệ nói.