Nhắc đến cốm Tú Lệ là nhắc đến mùi thơm đặc trưng của nếp Tan Lả, một giống lúa quý. Nằm xen giữa những dãy núi Khau Phạ, Khau Thán và Khau Song, thung lũng Tú Lệ sở hữu điều kiện tự nhiên đặc thù, sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm, cùng đặc điểm thổ nhưỡng và nguồn nước, hạt nếp Tan Lả trồng ở thung lũng này thơm ngon đặc trưng và có vị riêng.
Từ sáng sớm, khi sương mai còn đọng trên lá, những người phụ nữ Thái ở Tú Lệ đã ra đồng lựa chọn lúa nếp non, hạt vừa ngậm sữa để làm cốm. Lúa sau khi gặt được đưa về chế biến ngay trong ngày để giữ màu xanh, độ dẻo và hương thơm tự nhiên.
Nghề làm cốm ở Tú Lệ có hai vụ chính, gồm vụ trái mùa vào tháng 5 và tháng 6; vụ chính kéo dài từ đầu tháng 8 đến đầu tháng 10. Trong đó, vụ cốm mùa thu là thời điểm người dân tập trung sản xuất, làm ra những mẻ cốm thơm ngon, mang hương vị đặc trưng của vùng đất Tú Lệ. Hiện toàn xã Tú Lệ có 1.020 hộ làm cốm, chiếm gần 40% tổng số hộ dân.
Sau khi tuốt và sàng lọc kỹ, loại bỏ hạt lép; những hạt thóc mẩy, căng tròn rang trên chảo lớn. Công đoạn này đòi hỏi kinh nghiệm bởi nhiệt độ và thời gian rang ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm.
Lửa phải đều, người rang liên tục đảo thóc để hạt chín tới, không bị cháy hoặc quá khô. Thời gian rang khoảng 30 phút, tùy thuộc vào độ non của lúa và điều kiện chế biến. Khi hạt thóc bắt đầu nứt, hương thơm của nếp lan tỏa, người làm cốm sẽ căn chỉnh để chuẩn bị cho công đoạn tiếp theo.
Thóc sau khi rang đạt yêu cầu, công đoạn giã cốm bắt đầu, những chiếc chày gỗ nhịp nhàng nâng lên rồi hạ xuống trong cối, từng nhịp giã đòi hỏi sự phối hợp đều đặn và chính xác. Người giã phải điều chỉnh lực chày vừa đủ, không quá mạnh khiến hạt cốm nát, cũng không quá nhẹ làm lớp vỏ trấu khó bong.
Trong khi đó, một người khác liên tục đảo thóc trong cối, quan sát độ dập của hạt và loại bỏ phần trấu đã tách ra. Tùy độ non của lúa, cần khoảng 10 lượt giã để xong một mẻ cốm.
Sau mỗi lượt, thóc lại được sàng, sảy để loại bỏ trấu, tiếp tục giã cho đến khi hạt cốm đạt độ mềm dẻo, xanh non và sạch vỏ.
Chị Lò Thị Thanh ở xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai chia sẻ: "Vào chính vụ, trung bình mỗi hộ sản xuất khoảng 20kg cốm mỗi ngày, một số cửa hàng có lượng tiêu thụ từ 70 - 80 kg/ngày, với giá bán bình quân khoảng 140.000 đồng/kg".
Sản phẩm cốm nếp Tan Cao Phạ (cũ) được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao năm 2024, đây là sản phẩm đặc trưng gắn với vùng trồng lúa nếp Tan tại khu vực Cao Phạ, nay thuộc xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai. Diện tích trồng lúa nếp tại khu vực hiện đạt hơn 300ha, năng suất ước khoảng 5 tấn/ha, tuy nhiên, không phải toàn bộ sản lượng lúa đều được sử dụng để làm cốm, bởi một phần được người dân giữ lại làm thóc, xay gạo phục vụ nhu cầu sinh hoạt và tiêu thụ.
Anh Hoàng Trọng Tuấn, du khách từ Hà Nội chia sẻ: "Cốm Tú Lệ có hương vị riêng, khác cốm nơi khác. Người dân địa phương vẫn duy trì phương pháp chế biến thủ công truyền thống, từ rang, giã đến sàng sảy. Đặc biệt, cốm được làm từ lúa nếp non, màu xanh tự nhiên, không sử dụng phẩm màu. Chính sự mộc mạc, nguyên bản ấy đã tạo nên sức hấp dẫn của đặc sản vùng cao. Thưởng thức cốm Tú Lệ không chỉ là trải nghiệm ẩm thực mà còn cảm nhận sự tinh tế trong văn hóa và nghề truyền thống được người dân địa phương gìn giữ qua nhiều thế hệ".
Người Thái ở Tú Lệ thường làm cốm để cúng ông bà tổ tiên và ăn chơi. Ngày nay, cốm Tú Lệ trở thành đặc sản nổi tiếng. Du khách có thể chọn túi cốm hút chân không, đóng gói về làm quà. Một cân cốm có giá khoảng 150.000 đồng nếu mua tại nhà người dân.Hầu hết các gia đình ở xã Tú Lệ đều làm cốm, nhưng điểm làm cốm nổi tiếng nhất là bản Nà Lóng nằm trên tuyến quốc lộ 32, cách Mù Cang Chải khoảng 60km.
Bình luận bài viết (0)
Gửi bình luận