Xây từ điển dữ liệu, mở đường cho hàng không số

Xây dựng từ điển dữ liệu hàng không dùng chung 

Là đơn vị được xác định là hạt nhân chuyên môn về dữ liệu tham chiếu, danh mục dữ liệu và từ điển dữ liệu trong kế hoạch chuyển đổi số của Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM), Trung tâm Thông báo tin tức hàng không đang triển khai sáng kiến xây dựng Từ điển dữ liệu tham chiếu hàng không dùng chung theo mẫu biểu thống nhất trong toàn Tổng công ty.

Bà Lê Thị Phượng - Phó giám đốc Trung tâm Thông báo tin tức hàng không cho biết, sáng kiến này được triển khai gắn với việc ban hành hướng dẫn thuật ngữ Việt hóa và quy tắc dùng từ trong hồ sơ dữ liệu.

Theo bà Phượng, trước đây, các loại dữ liệu tham chiếu như mã đơn vị, sân bay, đường hàng không, vùng trời, điểm danh định… được các đơn vị lưu trữ và đặt tên theo cách hiểu riêng. Khi cần đối chiếu giữa các hệ thống hoặc phục vụ công tác báo cáo, các đơn vị phải rà soát thủ công, vừa mất thời gian, vừa tiềm ẩn nguy cơ sai lệch và phải xác minh lại nguồn gốc dữ liệu.

Với từ điển dữ liệu dùng chung, mỗi trường dữ liệu được xác định rõ định nghĩa, nguồn gốc, quy tắc chất lượng và đơn vị, cá nhân chịu trách nhiệm. Nhờ đó, các đơn vị khi khai thác hoặc đối chiếu dữ liệu không phải giải thích lại hoặc tra cứu qua nhiều đầu mối như trước.

"Hiệu quả bước đầu thể hiện ở việc rút ngắn thời gian đối chiếu, chuẩn hóa dữ liệu tham chiếu giữa các đơn vị khi phục vụ báo cáo hoặc phối hợp khai thác; giảm sai lệch, trùng lặp nhờ quy tắc đặt tên và mức phân loại thống nhất. Dữ liệu sau chuẩn hóa có thể tái sử dụng cho nhiều mục đích như báo cáo cấp trên, phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan mà không phải làm lại từ đầu", bà Phượng chia sẻ.

Ở một hướng khác, Ban Kỹ thuật VATM đang tập trung xây dựng "Kiến trúc kết nối dữ liệu tối thiểu" gắn với môi trường thử nghiệm tách biệt. Mục tiêu là cho phép khai thác, phân tích dữ liệu phục vụ quản trị điều hành mà không cần đấu nối trực tiếp vào các hệ thống đang vận hành khai thác bay.

Ông Nguyễn Mạnh Tùng, Trưởng Ban Kỹ thuật VATM cho biết trước đây, khi phát sinh nhu cầu phân tích, đối chiếu hoặc lập báo cáo từ dữ liệu vận hành, cách làm phổ biến là truy vấn hoặc trích xuất trực tiếp từ hệ thống khai thác. Cách làm này tiềm ẩn rủi ro ảnh hưởng đến hệ thống bảo đảm hoạt động bay, đồng thời thường phải chờ phê duyệt riêng lẻ cho từng lần kết nối.

Để khắc phục, Ban Kỹ thuật VATM đã phối hợp với các đơn vị quản lý hệ thống chuẩn hóa một quy trình chung. Theo đó, dữ liệu được trích xuất thành bản sao an toàn, khử nhạy cảm nếu cần, sau đó đưa vào môi trường thử nghiệm tách biệt với tài khoản, phân quyền và nhật ký riêng - tách hẳn khỏi môi trường khai thác chính thức.

"Hiệu quả bước đầu thể hiện ở việc quy trình xin - duyệt - tạo bản sao dữ liệu an toàn được chuẩn hóa theo một luồng thống nhất, có mốc thời hạn cụ thể, thay vì mỗi đơn vị tự thỏa thuận như trước. Qua đó giảm thiểu rủi ro cho hệ thống bảo đảm hoạt động bay, bởi mọi thử nghiệm, phân tích đều thực hiện trên bản sao dữ liệu, không truy vấn hoặc ghi ngược vào hệ thống đang vận hành thực. Kiến trúc và quy trình này có thể nhân rộng cho nhiều miền dữ liệu khác nhau mà không phải thiết kế lại từ đầu cho từng trường hợp", ông Tùng cho hay.

"Sáu rõ", lấy sản phẩm thực tế làm thước đo

Lãnh đạo VATM cho biết, Tổng công ty đã ban hành Kế hoạch 100 ngày tháo gỡ điểm nghẽn chuyển đổi số và dữ liệu tại VATM, bám sát hai định hướng lớn của Bộ Xây dựng.

Trên tinh thần đó, VATM xác định nhiệm vụ trọng tâm trong ngắn hạn là xử lý dứt điểm các điểm nghẽn về thể chế nội bộ, chủ quản dữ liệu và kết nối dữ liệu an toàn trong ngắn hạn. Đồng thời, Tổng công ty chuẩn bị nền tảng lâu dài gồm kiến trúc dữ liệu, khung quản trị dữ liệu và từ điển dữ liệu để phù hợp với định hướng chung của ngành Xây dựng đến năm 2030.

Mục tiêu là bảo đảm dữ liệu về hoạt động bay được chuẩn hóa, có khả năng kết nối, chia sẻ khi cần với các hệ thống dữ liệu chuyên ngành hàng không cũng như dữ liệu dùng chung của Bộ Xây dựng.

Theo VATM, các điểm nghẽn phổ biến trong quá trình chuyển đổi số hiện nay gồm dữ liệu phân tán, thiếu chủ quản rõ ràng; thiếu quy chế, quy định về kết nối và chia sẻ dữ liệu; hạ tầng, nền tảng số chưa đồng bộ, chưa kết nối theo chuẩn với các nền tảng dùng chung; năng lực triển khai tại cơ sở còn hạn chế.

Trong phạm vi quản lý của mình, VATM đang tập trung xử lý những nhóm vấn đề tương tự, trong đó ưu tiên xác định chủ quản dữ liệu, chuẩn hóa danh mục và từ điển dữ liệu, thiết lập cơ chế kết nối dữ liệu an toàn, không ảnh hưởng đến hệ thống đang vận hành khai thác trên nguyên tắc bảo đảm tuyệt đối an toàn, an ninh của hệ thống bảo đảm hoạt động bay.

Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu tại Chiến lược dữ liệu của Bộ Xây dựng, trong đó việc phát triển, sử dụng dữ liệu phải gắn với bảo đảm an toàn thông tin và an ninh mạng.

"Bám sát yêu cầu 'sáu rõ' gồm rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả được Bộ Xây dựng quán triệt tại Quyết định 1226/QĐ-BXD, VATM sẽ cụ thể hóa kế hoạch 100 ngày bằng các mục tiêu và sản phẩm đầu ra có thể kiểm chứng, thay vì đặt ra những chỉ tiêu chung chung", lãnh đạo VATM nhấn mạnh.

Theo đó, về phạm vi triển khai, VATM lựa chọn từ 3-5 miền dữ liệu ưu tiên để làm mẫu trong 100 ngày như điều hành bay, kế hoạch bay, luồng không lưu, tin tức hàng không, khí tượng hàng không và hạ tầng kỹ thuật. Cách làm này nhằm tập trung nguồn lực, tránh triển khai dàn trải trên toàn bộ dữ liệu của Tổng công ty.

Với mỗi miền dữ liệu ưu tiên, các sản phẩm cần hoàn thành gồm xác định chủ quản dữ liệu tạm thời; xây dựng danh mục dữ liệu mức 1; có từ điển dữ liệu mẫu, trong đó xác định định nghĩa, nguồn gốc và quy tắc chất lượng cho từng trường dữ liệu; có ít nhất một báo cáo mẫu hoặc sản phẩm dữ liệu vận hành thử; đồng thời xây dựng bản đồ dòng nguồn gốc dữ liệu đối với các báo cáo quan trọng.

Về hạ tầng kết nối, VATM đặt mục tiêu hoàn thiện kiến trúc kết nối dữ liệu tối thiểu và môi trường thử nghiệm tách biệt; thí điểm kết nối ít nhất 3 nguồn dữ liệu không ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động điều hành khai thác, phục vụ bảng điều hành theo dõi tiến độ thực hiện kế hoạch 100 ngày.

Một điểm đáng chú ý là cơ chế đánh giá được lượng hóa. VATM dự kiến theo dõi các chỉ số như tỷ lệ nhiệm vụ có đủ mã, chủ trì, sản phẩm, thời hạn và minh chứng; số miền dữ liệu đã có danh mục và từ điển dữ liệu; tỷ lệ hệ thống trọng yếu được rà soát và bảo đảm không bị tác động trực tiếp.

Đặc biệt, một nhiệm vụ chỉ được xác nhận hoàn thành khi đáp ứng đủ 5 điều kiện nghiệm thu: có sản phẩm cụ thể; có chủ quản hoặc người chịu trách nhiệm; có dữ liệu đủ điều kiện; có đánh giá về an toàn - an ninh và có bằng chứng sử dụng thực tế hoặc sẵn sàng sử dụng.

Cách đánh giá này nhằm bảo đảm tinh thần không xác nhận hoàn thành đối với những sản phẩm mới chỉ dừng ở dự thảo, chưa được đưa vào khai thác, sử dụng mà Bộ Xây dựng yêu cầu.

Theo kế hoạch, VATM chia quá trình triển khai thành 5 chặng, từ kích hoạt bộ máy, lựa chọn miền dữ liệu ưu tiên, hoàn thiện quy định và kiến trúc kết nối, vận hành thử sản phẩm dữ liệu, đến nghiệm thu và đề xuất lộ trình sau 100 ngày.

Các chặng được gắn với mốc thời gian cụ thể, bám theo khung thời gian chung của Bộ Xây dựng từ ngày 10/7 đến hết ngày 30/11/2026.

Lãnh đạo VATM nhấn mạnh, Kế hoạch 100 ngày chỉ là bước xử lý những điểm nghẽn trước mắt, không thay thế các chương trình, đề án chuyển đổi số và dữ liệu dài hạn.

"Sau 100 ngày, VATM sẽ tiếp tục triển khai theo lộ trình dài hơi, gắn với các nhiệm vụ trọng tâm của Chiến lược dữ liệu đến năm 2030 của Bộ Xây dựng. Trong đó tập trung hoàn thiện kiến trúc dữ liệu, khung quản trị dữ liệu, từ điển dữ liệu chuyên ngành; từng bước kết nối với nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu và Trung tâm dữ liệu của Bộ", lãnh đạo VATM khẳng định.