Bộ não số điều hành cao tốc

AI "trực chiến" trên cao tốc

Ngày 8/2, một vụ va chạm giao thông xảy ra trên tuyến cao tốc Mai Sơn - quốc lộ 45 (đoạn qua Thanh Hóa) khi một xe khách bị trơn trượt, sau đó va chạm với ô tô con và xe tải đi cùng chiều. Dù không gây thiệt hại về người, sự cố khiến giao thông trên tuyến bị ách tắc cục bộ.

Điểm đáng chú ý là ngay khi vụ việc xảy ra, hệ thống giao thông thông minh tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) trên tuyến đã tự động phát hiện, ghi nhận và truyền dữ liệu về Trung tâm điều hành. Thông tin nhanh chóng được chuyển tới các lực lượng chức năng, giúp tiếp cận hiện trường và xử lý sự cố kịp thời.

Ông Đỗ Bá Dân, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Tập đoàn Trí Nam cho biết, AI đang trở thành công cụ hiệu quả trong việc tự động hóa xử lý các vấn đề lớn, đặc biệt trong lĩnh vực giao thông.

Hệ thống được thiết kế theo mô hình nhiều lớp AI. Mỗi phân hệ đảm nhiệm một chức năng riêng như phát hiện sự cố, hiển thị thông tin, xử lý hình ảnh - âm thanh hay dự báo thời tiết. Tất cả dữ liệu đầu vào sẽ được chuyển về một "bộ não" trung tâm, nơi AI tổng điều hành phân tích và đưa ra quyết định điều phối.

Nhờ đó, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào con người giám sát qua màn hình, hệ thống có thể tự động phát hiện các tình huống và lập tức phát cảnh báo. Dữ liệu đồng thời được chia sẻ tới nhiều bên liên quan, rút ngắn đáng kể thời gian xử lý sự cố.

Không chỉ nâng cao hiệu quả vận hành, AI còn giúp giảm tải nhân lực. Nếu trước đây, một nhân sự chỉ có thể theo dõi vài màn hình, thì nay hệ thống có thể giám sát hàng trăm điểm cùng lúc với độ chính xác cao hơn.

Trong một số kịch bản khẩn cấp, AI thậm chí có thể chủ động đưa ra quyết định mà không cần chờ con người phê duyệt. Chẳng hạn, khi phát hiện cháy trong hầm, hệ thống có thể tự động đóng barie để ngăn phương tiện tiếp tục đi vào.

Thay đổi phương thức điều hành

Trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông đã đầu tư xây dựng 12 trung tâm quản lý, điều hành giao thông (TMC). Trong đó, 4 trung tâm đã hoàn thành và đưa vào vận hành thí điểm gồm: TMC Đồng Giao thuộc tuyến Mai Sơn - QL45, TMC Vạn Thiện thuộc tuyến QL45 - Nghi Sơn, TMC Đại Ninh thuộc tuyến Vĩnh Hảo - Phan Thiết và TMC Xuân Lộc thuộc cao tốc Phan Thiết - Dầu Giây. 8 trung tâm còn lại đang tiếp tục triển khai.

Ông Tô Nam Toàn, Trưởng phòng Khoa học Công nghệ Môi trường và Hợp tác quốc tế, Cục Đường bộ Việt Nam cho biết, việc ứng dụng AI kết hợp với nền tảng dữ liệu lớn (Big Data) đã làm thay đổi căn bản phương thức quản lý giao thông.

Các trung tâm TMC được trang bị hạ tầng máy chủ hiện đại, có khả năng tiếp nhận, lưu trữ và xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ từ các thiết bị trên tuyến.

Công nghệ AI được tích hợp trực tiếp vào hệ thống giao thông thông minh (ITS), cho phép giám sát trực quan và tự động phát hiện nhiều hành vi vi phạm như dừng, đỗ sai quy định, chạy quá tốc độ, đi ngược chiều.

Đồng thời, hệ thống cũng nhận diện người đi bộ, động vật, vật thể rơi trên cao tốc; đọc biển số xe phục vụ truy vết phương tiện vi phạm, cảnh báo sớm các điều kiện thời tiết bất lợi ảnh hưởng đến tầm nhìn.

Đáng chú ý, nền tảng dữ liệu lớn không chỉ dừng ở giám sát thời gian thực mà còn giúp tổng hợp dữ liệu lịch sử về lưu lượng, vận tốc trung bình và mật độ giao thông theo từng khung giờ.

Từ đó, hệ thống có thể đề xuất phương án điều tiết giao thông tự động, hỗ trợ đội ngũ vận hành tại các TMC đưa ra quyết định phân luồng từ xa một cách nhanh chóng và chính xác.

Liên tục cập nhật dữ liệu, huấn luyện AI

Lợi ích của việc ứng dụng AI đã rất rõ, song theo PGS. TS Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu GTVT, Trường Đại học Việt Đức, việc chia sẻ dữ liệu liên vùng, liên tuyến hiện vẫn còn hạn chế.

Dữ liệu giữa các trung tâm điều hành đang vận hành và các trung tâm mới chưa được kết nối thành một hệ thống thống nhất trên toàn quốc. Việc ứng dụng AI trên cao tốc hiện chủ yếu dừng ở nhận diện hình ảnh, trong khi khả năng phân tích dữ liệu lớn (Big Data) để dự báo vẫn chưa được khai thác đầy đủ.

Bên cạnh đó, các giải pháp AI đòi hỏi chi phí đầu tư lớn cho hạ tầng công nghệ, phần mềm và nhân lực chất lượng cao, khiến quá trình triển khai gặp không ít khó khăn.

Vì vậy, cần có cơ chế tài chính linh hoạt, huy động cả nguồn lực công và tư, khuyến khích doanh nghiệp công nghệ và các quỹ đầu tư tham gia. Nếu chỉ phụ thuộc vào ngân sách, quá trình chuyển đổi số trong giao thông có nguy cơ chậm lại.

Làm rõ thêm, ông Tô Nam Toàn cho biết, hệ thống giao thông thông minh tích hợp AI trên cao tốc không chỉ phục vụ điều hành mà còn tạo ra nguồn dữ liệu giá trị cho công tác quy hoạch, bảo trì và cung cấp thông tin cho người tham gia giao thông.

Dữ liệu là cơ sở quan trọng để lập kế hoạch đầu tư, nâng cấp hạ tầng, đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăng, đồng thời phân tích xu hướng luân chuyển hàng hóa của nền kinh tế. Từ đó, các chính sách tổ chức giao thông và phát triển hạ tầng đường bộ sẽ được xây dựng sát thực tế hơn.

Theo ông Toàn, những tồn tại hiện nay xuất phát từ việc hệ thống ITS ứng dụng AI và Big Data là lĩnh vực công nghệ phức tạp, trong khi tiêu chuẩn kết nối giữa các hệ thống chưa đồng bộ.

Ngoài ra, việc thiếu nguồn nhân lực chuyên sâu về khoa học dữ liệu cũng là rào cản lớn. Để giảm thiểu cảnh báo sai, các mô hình AI cần thêm thời gian "học" từ dữ liệu thực tế tại Việt Nam.

Ông Toàn cho rằng, để dễ dàng tích hợp vào kho dữ liệu lớn quốc gia, cần quy định chuẩn đầu ra dữ liệu ngay từ khâu thiết kế. Đồng thời, các thuật toán AI phải được cập nhật, "huấn luyện" liên tục dựa trên dữ liệu thực tế.

Cùng đó, các đơn vị quản lý và vận hành cần chủ động làm chủ công nghệ, tăng cường năng lực phân tích dữ liệu và thường xuyên rà soát, nâng cấp hệ thống theo thực tiễn khai thác.