ĐBQH: Đấu thầu cần minh bạch từ khâu xác định giá đến lựa chọn nhà thầu

Đồng thời, đề nghị làm rõ trách nhiệm của các chủ thể, tăng cường giám sát để bảo đảm minh bạch, hiệu quả trong quản lý, sử dụng ngân sách Nhà nước.

Tham gia thảo luận về dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Đoàn Quảng Trị) cho rằng, việc nâng trần giá gói thầu có thể kéo theo giá thầu tăng, nhất là với hình thức chỉ định thầu vốn không có tính cạnh tranh.

Thực tế, xác định sai giá gói thầu đã gây thất thoát ngân sách Nhà nước, khiến nhiều cán bộ bị xử lý trách nhiệm hình sự. Khi căn cứ xác định giá còn lỏng lẻo, người muốn làm sai có thể lợi dụng, trong khi người làm đúng lại e ngại trách nhiệm. Tình trạng sợ sai, đùn đẩy, né tránh công việc cũng là một trong những nguyên nhân làm chậm giải ngân vốn đầu tư công, được Nghị quyết 24 của Bộ Chính trị chỉ ra.

Từ đó, đại biểu nêu một số bất cập trong dự thảo. Cụ thể, khoản 4 Điều 14 mới coi gian lận là hành vi của nhà thầu trong hồ sơ dự thầu, chưa bao gồm người cung cấp báo giá sai, xác nhận tài liệu không trung thực. Gói thầu cấp bách được chỉ định thầu tại điểm a khoản 6 Điều 19 chưa có cơ chế hậu kiểm giá.

Đối với việc xác định giá gói thầu, dự thảo chưa yêu cầu chủ đầu tư đối chiếu giá, dù đã thu thập báo giá công khai, minh bạch; quy định về chứng thư thẩm định giá chưa bảo đảm trách nhiệm khi khách hàng cung cấp thông tin sai lệch.

Để khắc phục, đại biểu đề nghị bổ sung hành vi cung cấp báo giá, xác lập, xác nhận tài liệu không trung thực vào khoản 4 Điều 14; yêu cầu hậu kiểm giá gói thầu cấp bách khi quyết toán.

Đối với đàm phán giá thiết bị y tế có giá trị lớn ở cấp quốc gia, cần quy định nhà cung cấp hoàn trả phần chênh lệch nếu kê khai sai và bỏ quy định không công khai kết quả đàm phán theo yêu cầu của nhà cung cấp.

Đại biểu cũng đề nghị đối chiếu giá gói thầu, kể cả khi điều chỉnh, với ít nhất hai nguồn độc lập, trong đó có giá trúng thầu tương tự và tỷ giá hải quan đối với hàng nhập khẩu; công khai việc sửa đổi hợp đồng làm vượt giá gói thầu.

Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư nếu không đối chiếu đầy đủ các nguồn thông tin bắt buộc. Trường hợp đã đối chiếu đầy đủ, không vụ lợi thì người cung cấp thông tin không trung thực phải chịu trách nhiệm. Chính phủ cần xem xét sửa đổi Luật Giá, yêu cầu chứng thư phục vụ mua sắm bằng vốn Nhà nước nêu rõ nguồn, đối chiếu với cơ sở dữ liệu quốc gia về giá và doanh nghiệp thẩm định giá chịu trách nhiệm nếu không thực hiện đối chiếu.

Theo đại biểu Nguyễn Khánh Vũ, luật không chỉ kiểm soát quy trình mà phải kiểm soát chính giá và người tạo ra con số đó. Qua đó, người làm đúng được bảo vệ, hành vi cố ý làm sai được xử lý đúng người, đúng tội, ngân sách Nhà nước được bảo vệ từ gốc.

Cùng góp ý về dự thảo Luật, đại biểu Trần Anh Tuấn (Đoàn TP.HCM) đề nghị làm rõ căn cứ áp dụng chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư tại khoản 6 Điều 19 và khoản 3 Điều 23.

Theo đại biểu, các điều kiện về tiến độ, chất lượng, hiệu quả và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội là yêu cầu chung của hoạt động đấu thầu. Vì vậy, cần phân định rõ trường hợp thực sự cần chỉ định thầu và trường hợp vẫn có thể tổ chức đấu thầu. Việc chậm chuẩn bị dự án không nên trở thành lý do chỉ định thầu khi sắp hết thời hạn thực hiện.

Đại biểu đề nghị hồ sơ chỉ định thầu vì cần đẩy nhanh tiến độ phải nêu rõ thời hạn cần đáp ứng, lý do đấu thầu không thể đáp ứng và căn cứ đánh giá năng lực nhà thầu, nhà đầu tư được lựa chọn.

Về tiêu chí hạn chế cạnh tranh tại Điều 56, đại biểu cho rằng, cần bổ sung cơ chế xem xét các tiêu chí bất hợp lý ngay trước khi đóng thầu, như yêu cầu kinh nghiệm vượt quá mức cần thiết. Quy định phải làm rõ thời hạn trả lời, cơ quan xem xét khi doanh nghiệp không đồng ý với trả lời của chủ đầu tư và thẩm quyền yêu cầu sửa đổi hồ sơ. Nếu phải sửa đổi, cần gia hạn thời gian đóng thầu để nhà thầu chuẩn bị.

Đối với hình thức đặt hàng tại khoản 7 Điều 19 và Điều 20, đại biểu nhận định phạm vi áp dụng còn rộng, nhất là khi thị trường có nhiều nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Do đó, cần làm rõ điều kiện đặt hàng, rà soát việc lựa chọn hình thức đấu thầu khi một gói thầu đáp ứng nhiều hình thức.

Chủ đầu tư phải giải trình lý do đặt hàng; Chính phủ cần quy định cụ thể cách xác định giá hợp lý, không chỉ dựa vào tổng nguồn vốn hoặc tổng mức đầu tư. Đồng thời, cần phân biệt đặt hàng nghiên cứu với mua sản phẩm hoàn thiện, bảo đảm căn cứ nghiệm thu, thanh toán phù hợp từng loại hợp đồng và kết quả cung cấp.

Góp ý dưới góc độ phòng ngừa tiêu cực, đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đoàn Đồng Nai) cho rằng, đấu thầu là lĩnh vực nhạy cảm, tiềm ẩn nguy cơ thông đồng, gian lận. Thực tế có tình trạng chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn, thẩm định giá và nhà thầu móc ngoặc nâng khống giá, cài cắm tiêu chí kỹ thuật, điều kiện năng lực, kinh nghiệm để hạn chế nhà thầu tham gia.

Một số doanh nghiệp còn thỏa thuận trước giá dự thầu, phân chia vai trò quân xanh, quân đỏ, tạo cạnh tranh giả tạo. Ngoài ra, có tình trạng sử dụng nhiều doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc cùng chủ thể hưởng lợi để tham gia đấu thầu; giả mạo hồ sơ năng lực, kinh nghiệm, kiểm định chất lượng và làm sai lệch dữ liệu điện tử.

Đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 14 các hành vi bị cấm, trong đó có việc sử dụng doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc cùng chủ thể hưởng lợi để nâng giá dự thầu, phân chia gói thầu, tạo cạnh tranh giả mạo. Đồng thời, cần cấm thông đồng giữa chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn và nhà thầu nhằm cài cắm tiêu chí, yêu cầu kỹ thuật tạo lợi thế không bình đẳng.

Cần làm rõ trách nhiệm kê khai quan hệ sở hữu, kiểm soát, lợi ích tài chính và chủ sở hữu hưởng lợi; bổ sung hành vi giả mạo, làm sai lệch dữ liệu điện tử, hồ sơ năng lực, kinh nghiệm.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu, chủ đầu tư, bên mời thầu trong phòng ngừa thông thầu, gian lận, xung đột lợi ích ngay từ khâu chuẩn bị đấu thầu; thiết lập cơ chế tiếp nhận, kiểm tra, xác minh và xử lý vi phạm, nghiêm cấm bao che, che giấu vi phạm hoặc cản trở hoạt động kiểm tra.

Đặc biệt, cần hoàn thiện Điều 18, Điều 55 theo hướng tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo để phát hiện dấu hiệu bất thường về giá, tỷ lệ chỉ định thầu, số lượng gói thầu một nhà thầu trúng trong thời gian ngắn, quan hệ sở hữu giữa các nhà thầu và kết quả thực hiện hợp đồng. Các cảnh báo phải được cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh khách quan, không sử dụng làm căn cứ duy nhất chứng minh vi phạm.

Theo đại biểu Nguyễn Trung Kiên, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phòng ngừa thông thầu, gian lận, bảo vệ tài sản công, xây dựng môi trường đấu thầu cạnh tranh thực chất, công bằng, minh bạch.