Đột phá đầu tư đường bộ, tạo kết nối liên hoàn, xoá điểm nghẽn vận tải

Cao tốc là điểm sáng trong bức tranh hạ tầng giao thông

Theo Báo cáo cuối kỳ Đề án "Xây dựng chiến lược phát triển dịch vụ vận tải đến năm 2035, định hướng đến năm 2050" của Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng, mạng lưới giao thông vận tải Việt Nam hiện đã hình thành đầy đủ 5 phương thức gồm: đường bộ, đường sắt, đường biển, đường thủy nội địa và hàng không, cơ bản bảo đảm kết nối quốc tế, liên vùng, các trung tâm kinh tế, cảng biển và cửa khẩu.

Trong bức tranh chung đó, đường bộ tiếp tục giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đến năm 2025, mạng lưới đường bộ cả nước đạt 597.872 km, trong đó, khoảng hơn 3.000km đường bộ cao tốc đã được đưa vào khai thác, tạo bước phát triển quan trọng trên các hành lang Bắc - Nam và tại những vùng kinh tế trọng điểm. Đây cũng là lĩnh vực ghi nhận sự bứt phá rõ nét trong giai đoạn 2015 - 2025. 

Việc đầu tư hàng loạt tuyến cao tốc, các tuyến quốc lộ và công trình cầu đã từng bước nâng cao năng lực kết nối giữa các trung tâm kinh tế, đô thị, cảng biển, cửa khẩu và các đầu mối vận tải.

Nếu trước đây, nhiều hành lang vận tải phụ thuộc chủ yếu vào quốc lộ thì sự xuất hiện của hệ thống cao tốc đã tạo thêm năng lực thông hành, rút ngắn thời gian di chuyển và mở rộng không gian phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều trục cao tốc trở thành "xương sống" kết nối các vùng, tạo điều kiện tổ chức lại hoạt động vận tải và logistics.

Báo cáo đánh giá của Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng cho thấy, chất lượng quốc lộ từng bước được cải thiện, hệ thống cầu yếu được đầu tư thay thế, qua đó tăng cường kết nối vùng và hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội. Việc huy động nguồn lực xã hội thông qua phương thức đối tác công tư (PPP) cũng mang lại nguồn vốn bổ sung quan trọng cho đầu tư hạ tầng.

Sự phát triển của đường bộ còn tạo điều kiện trực tiếp cho vận tải hành khách. Đội xe từng bước được hiện đại hóa theo hướng nâng cao chất lượng, ứng dụng công nghệ và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật. 

Theo thống kê năm 2025, vận tải đường bộ tiếp tục giữ vai trò chủ đạo, chiếm khoảng 63% khối lượng vận tải hàng hóa và trên 90% vận tải hành khách.

Cả nước hiện có khoảng 86.500 đơn vị kinh doanh vận tải. Hơn 80% trong số đó là doanh nghiệp siêu nhỏ, hộ kinh doanh, Nhóm dưới 5 xe chiếm khoảng 72% số đơn vị nhưng chỉ tạo khoảng 25% doanh thu.

Những con số này cho thấy quy mô và mức độ phổ biến rất lớn của vận tải đường bộ, nhưng đồng thời phản ánh một thực tế: thị trường còn phân tán, năng lực của nhiều doanh nghiệp hạn chế, khó tạo lợi thế về quy mô và khả năng cạnh tranh.

Không chỉ tăng chiều dài đường, phải nâng cao tính đồng bộ, năng lực kết nối

Bên cạnh những kết quả đạt được, bà Nguyễn Thị Phương Hiền - Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng cho rằng, hạ tầng đường bộ vẫn còn nhiều hạn chế. 

Mạng lưới cao tốc chưa phân bố đồng đều, một số tuyến mới đầu tư quy mô 2 làn xe, thiếu làn dừng khẩn cấp và dải phân cách hoàn chỉnh, tiềm ẩn nguy cơ trở thành điểm nghẽn khi nhu cầu vận tải tăng.

Hệ thống quốc lộ dài khoảng 25.755 km nhưng hơn 74% vẫn chỉ có 2 làn xe; đường từ 4 làn xe trở lên mới chiếm gần 14%. Cả nước còn hơn 400 cầu hạn chế tải trọng hoặc cầu hẹp cần nâng cấp, thay thế. Những con số này cho thấy, yêu cầu thời gian tới không chỉ là tăng chiều dài đường mà phải nâng cao chất lượng, tính đồng bộ và năng lực kết nối.

Ngoài ra, cơ cấu vận tải vẫn phụ thuộc lớn vào đường bộ, trong khi đường sắt, đường thủy nội địa và vận tải biển chưa phát huy hết lợi thế. Vì vậy, phát triển đường bộ cần đặt trong tổng thể mạng lưới giao thông đa phương thức, tăng kết nối với ga đường sắt, cảng biển, cảng hàng không, cảng thủy và các trung tâm logistics.

Theo định hướng đến năm 2035, tầm nhìn 2050, đầu tư sẽ tập trung vào các hành lang vận tải chiến lược Bắc - Nam, Đông - Tây, các tuyến kết nối quốc tế và khu vực động lực phát triển. 

Mục tiêu không chỉ hình thành thêm các tuyến cao tốc mà xây dựng mạng lưới liên hoàn, kết nối hiệu quả các đầu mối vận tải, qua đó giảm chi phí logistics và nâng cao năng lực cạnh tranh. 

Đối với đô thị lớn, đường bộ cần được tổ chức để hỗ trợ đường sắt đô thị, xe buýt và các phương thức vận tải chặng đầu - chặng cuối, thúc đẩy phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).

Cùng với đầu tư hạ tầng, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh được xác định là những hướng đi quan trọng. Công nghệ AI, Big Data, IoT, điện toán đám mây, 5G/6G... sẽ từng bước được ứng dụng trong quản lý hạ tầng, điều hành giao thông và tối ưu vận tải. Hệ thống đường bộ cũng hướng tới giảm phát thải, sử dụng năng lượng sạch và công nghệ phát thải thấp.

Đến năm 2050, mục tiêu là hình thành hệ thống giao thông đồng bộ, hiện đại, thông minh, xanh, kết nối đa phương thức và liên thông quốc tế. Với đường bộ, nhiệm vụ không chỉ là "làm thêm đường" mà quan trọng hơn là hoàn thiện mạng lưới chất lượng cao, liên kết hiệu quả giữa các vùng và phương thức vận tải, tạo động lực mở rộng không gian phát triển kinh tế - xã hội.