Đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đang triển khai thế nào?

Đi thẳng vào hiện đại và tầm nhìn chiến lược

Theo ông Trần Thiện Cảnh, Cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam được xác định là "trục xương sống" của hệ thống giao thông quốc gia, mang tính biểu tượng cho giai đoạn phát triển mới, nơi Việt Nam lựa chọn con đường đi thẳng vào hiện đại, thay vì những bước đi thăm dò, trung gian.

Tầm nhìn ấy tiếp tục được cụ thể hóa bằng Kết luận số 49/2023 của Bộ Chính trị về định hướng phát triển giao thông đường sắt đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Song hành với đó là hàng loạt nghị quyết chiến lược về khoa học công nghệ, hội nhập quốc tế, hoàn thiện pháp luật và phát triển kinh tế tư nhân, tạo nên nền tảng chính sách đồng bộ để ngành đường sắt phát triển mạnh mẽ.

Riêng với tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, Nghị quyết số 55-NQ/TW ngày 20/9/2024 của Trung ương và Kết luận số 11376-CV/VPTW ngày 18/9/2024 của Bộ Chính trị đã thống nhất chủ trương đầu tư dự án. Đây là những quyết định mang tính bước ngoặt, thể hiện sự đồng thuận rất cao trong toàn bộ hệ thống chính trị đối với một dự án được xem là khó, lớn và có tính thử thách cao.

Sau khi chủ trương đầu tư được xác lập, Quốc hội và Chính phủ đã khẩn trương cụ thể hóa bằng các thể chế, chính sách đột phá, chưa từng có tiền lệ, nhằm tạo khung pháp lý vững chắc cho việc triển khai dự án.

Nhiều cơ chế đặc biệt tháo gỡ vướng mắc

Ông Chu Văn Tuân, Phó giám đốc Ban Quản lý dự án Đường sắt cho biết, ngày 30/11/2024, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 172/2024/QH15 phê duyệt chủ trương đầu tư dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam.

Dự án có quy mô đầu tư rất lớn, khoảng 67,34 tỷ USD, xây dựng mới toàn tuyến đường đôi, khổ 1.435mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế 350km/h.

Đặc biệt, Quốc hội đã thông qua 19 nhóm cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt - được xem là "chìa khóa" để tháo gỡ những nút thắt cố hữu về thủ tục, thể chế, tạo động lực mạnh mẽ cho triển khai dự án bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả.

Các cơ chế này đồng thời mở đường để chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, từng bước làm chủ công nghệ, phát triển công nghiệp đường sắt và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Ngay sau đó, Chính phủ chỉ đạo Bộ Xây dựng chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương triển khai khẩn trương các nhiệm vụ trọng tâm; xây dựng và hoàn thiện thể chế, chính sách để biến những bản vẽ, quyết sách trên giấy thành hiện thực sinh động trên các công trường.

Theo ông Tuân, chỉ trong hơn một năm, khoảng thời gian được xem là kỷ lục đối với một dự án quy mô lớn như vậy, hàng loạt văn bản quy phạm pháp luật quan trọng đã được ban hành để "mở đường" cho dự án: Từ Luật Đường sắt số 95/2025, Luật Xây dựng số 135/2025, Luật Quy hoạch số 112/2025/QH15, Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 đến các nghị quyết thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù cho phát triển đường sắt, bổ sung hình thức đầu tư, tách giải phóng mặt bằng thành các dự án độc lập.

Cùng đó là các nghị định quy định chi tiết nhằm cụ thể hóa các cơ chế, chính sách: Từ thiết kế kỹ thuật tổng thể, cơ chế đặc thù cho dự án đường sắt, đến phát triển khoa học công nghệ, chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực đường sắt; giao nhiệm vụ, đặt hàng cho doanh nghiệp Việt Nam trong lĩnh vực công nghiệp đường sắt; tiêu chí lựa chọn tổ chức, doanh nghiệp được giao nhiệm vụ, đặt hàng.

Những bước đi này không chỉ đơn thuần là hoàn thiện hệ thống pháp luật, mà còn thể hiện một tư duy mới trong điều hành phát triển: Quyết liệt, thực chất và không để vướng mắc pháp lý trở thành rào cản cho những mục tiêu lớn của đất nước.

Hiện thực hóa khát vọng bằng nỗ lực vượt khó

Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam không chỉ là đầu tư một phương thức vận tải mới, rút ngắn khoảng cách địa lý giữa Hà Nội và TP.HCM, mà còn là sợi dây kết nối các cực tăng trưởng kinh tế, tạo ra không gian phát triển mới cho các địa phương dọc tuyến.

Dự án còn hướng tới mục tiêu phát triển công nghiệp đường sắt, giảm chi phí logistics và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đặc biệt, thông qua chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực, dự án đặt nền móng cho việc từng bước làm chủ công nghệ hiện đại - thể hiện rõ khát vọng tự chủ và mong muốn xây dựng những công trình mang tầm vóc quốc tế của người Việt Nam.

Chính vì vậy, để dự án không chỉ dừng lại ở chủ trương đầu tư, ngày 15/3/2025, Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm quốc gia lĩnh vực đường sắt đã được thành lập, do Thủ tướng Chính phủ trực tiếp đứng đầu.

Là cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Bùi Xuân Dũng cho biết, với tinh thần quyết tâm "chỉ bàn làm, không bàn lùi", Ban Chỉ đạo đã tổ chức nhiều cuộc họp định kỳ và đột xuất, giao 75 nhiệm vụ cụ thể cho các bộ, ngành và địa phương nhằm tập trung tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ triển khai dự án.

Sau kỳ họp thứ tư vào tháng 10/2025, Ban Chỉ đạo giao 47 nhiệm vụ; các bộ, ngành, địa phương đã hoàn thành 38/47 nhiệm vụ - con số cho thấy nỗ lực rất lớn trong bối cảnh khối lượng công việc đồ sộ và áp lực tiến độ cao.

Ở các địa phương, công tác giải phóng mặt bằng được triển khai tích cực. Nhiều dự án xây dựng khu tái định cư đã được khởi công đúng dịp 19/8/2025.

Chuẩn bị nền tảng cho chặng đường dài

Song song với công tác thể chế và giải phóng mặt bằng, các điều kiện kỹ thuật và nguồn nhân lực cũng được chuẩn bị bài bản. Hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn cho đường sắt tốc độ cao đã được ban hành.

Đề án đào tạo nguồn nhân lực đường sắt quy mô lớn, có tầm nhìn dài hạn đã được phê duyệt và bắt đầu triển khai. Nhiều cơ sở đào tạo, doanh nghiệp chủ động đào tạo "đón đầu", chuẩn bị nhân lực phục vụ dự án.

Bộ Xây dựng đã quyết liệt chỉ đạo các đơn vị trực thuộc triển khai công tác lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, với nhiều hạng mục quan trọng được hoàn thành như: Lựa chọn tư vấn hỗ trợ dự án; phê duyệt nhiệm vụ rà phá bom mìn; chuyển mục đích sử dụng rừng; đánh giá tác động môi trường; bố trí vốn cho địa phương phục vụ giải phóng mặt bằng.

Năm 2026 được xác định là giai đoạn then chốt, khi dự án bước vào triển khai với tiến độ gấp rút. Bộ Xây dựng đang tập trung thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng, trong đó chỉ đạo tư vấn hỗ trợ dự án khẩn trương lập đề cương, nhiệm vụ và dự toán để sớm lựa chọn tư vấn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi.

Trên cơ sở đề nghị của tư vấn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, Bộ Xây dựng sẽ tổng hợp, tham mưu Chính phủ, để xem xét triển khai một số hạng mục vào cuối năm 2026 theo Nghị quyết của Chính phủ.

Thực hiện chỉ đạo của Ban Chỉ đạo và Thủ tướng Chính phủ tại phiên họp thứ năm đầu tháng 1/2026, Bộ Xây dựng đang tập trung thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng: Đề xuất lựa chọn công nghệ, hình thức đầu tư; lựa chọn tư vấn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi; tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách. Mục tiêu là cuối năm có thể khởi công một số hạng mục dự án thành phần.