Giải bài toán phát thải bằng giảm hàm lượng clinker trong xi măng

Bảo vệ môi trường, nâng cao tính cạnh tranh

Xi măng hiện đóng vai trò nền tảng trong ngành Xây dựng, song cũng là một trong những nguồn phát thải CO₂ lớn nhất trong lĩnh vực vật liệu. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ công đoạn sản xuất clinker.

Lượng khí thải không chỉ đến từ năng lượng tiêu hao trong quá trình nung mà còn từ phản ứng hóa học khi đá vôi bị phân hủy để tạo thành khoáng clinker - vốn là thành phần cốt lõi của xi măng.

Để giảm phát thải CO₂, nhiều doanh nghiệp xi măng đang tập trung mạnh vào việc giảm tỷ lệ clinker trong sản phẩm. Các giải pháp phổ biến gồm sử dụng phụ gia khoáng thay thế như tro bay từ nhà máy nhiệt điện, xỉ hạt lò cao từ luyện kim, hoặc đá vôi nghiền mịn.

Ông Nguyễn Công Bảo, Giám đốc điều hành Công ty Cổ phần Xi măng Fico Tây Ninh (Fico-YTL) cho biết, từ năm 2019, doanh nghiệp đã tái sử dụng tro bay và xỉ lò cao khi phát triển dòng xi măng phát thải thấp ECOCem.

Các phụ phẩm công nghiệp này được thu gom, xử lý và nghiền mịn thành phụ gia khoáng, sau đó thay thế một phần clinker trong sản xuất xi măng. Quy trình được kiểm soát nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn ISO, đảm bảo chất lượng sản phẩm và hiệu quả giảm phát thải CO₂.

Theo ông Bảo, mỗi năm, Fico-YTL tái sử dụng hàng trăm nghìn tấn tro bay và xỉ lò cao. Việc sử dụng những nguyên liệu này thay thế clinker giúp giảm 30 - 70% phát thải CO₂ so với xi măng portland truyền thống, đồng thời tiết kiệm đáng kể chi phí nguyên liệu và năng lượng.

"Tính riêng năm 2025, lượng CO₂ mà Fico-YTL cắt giảm tương đương với việc trồng thêm 1,7 triệu cây xanh trưởng thành. Đây là hiệu quả kép, vừa bảo vệ môi trường, vừa nâng cao tính cạnh tranh của sản phẩm", ông Bảo chia sẻ.

Đại diện Công ty Xi măng INSEE Việt Nam cũng cho biết, trong thời gian qua, lợi thế nổi bật của INSEE trong hành trình phát triển vật liệu xanh chính là thay thế clinker bằng phụ phẩm từ các ngành công nghiệp khác như xỉ từ ngành sản xuất thép và tro bay từ nhà máy nhiệt điện. Khi được sử dụng đúng cách, các vật liệu này còn có lợi thế bổ sung, giúp nâng cao độ bền và hiệu suất của xi măng.

"Đến tháng 9/2025, sản phẩm xi măng của chúng tôi đạt tỷ lệ clinker trung bình chỉ 53,5%, góp phần giảm một nửa lượng phát thải CO₂ so với xi măng truyền thống", đại diện INSEE nói.

Thiếu cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp

Theo ông Lương Đức Long, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam, việc sử dụng phụ gia khoáng để thay thế một phần clinker trong sản xuất xi măng ở nước ta có từ khá sớm và ngày càng phổ biến.

Trước đây, theo tiêu chuẩn cũ TCVN 139:1964, lượng sử dụng phụ gia khoáng chỉ ở mức tối đa 15%; từ năm 1997, khi TCVN 6260:1997 ra đời, hàm lượng này được nâng lên tối đa là 40%. Hiện nay, hàm lượng phụ gia khoáng trong xi măng portland hỗn hợp được nâng lên tới 50% theo TCVN 6260:2020.

Ông Long cũng nhấn mạnh, để tăng tỷ lệ phụ gia khoáng đạt hiệu quả khi thay thế một phần clinker, cần đảm bảo một số điều kiện kỹ thuật quan trọng. Trước hết, clinker phải có hoạt tính cường độ cao thì càng sử dụng được nhiều phụ gia khoáng.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn phụ gia khoáng có hoạt tính thủy lực tốt cũng là yếu tố quyết định. Song cũng cần xác định tỷ lệ phối trộn tối ưu giữa phụ gia khoáng và clinker, vừa đảm bảo chất lượng sản phẩm, vừa đáp ứng yêu cầu về môi trường và tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành.

Ông Long cũng thẳng thắn chỉ ra một số thách thức trong việc giảm phát thải từ quy trình sản xuất clinker. Đầu tiên, nguyên liệu chính tạo ra clinker đóng góp khoảng 56 - 60% lượng phát thải trong quá trình sản xuất xi măng và hiện nay chưa có nguồn nguyên liệu phát thải thấp nào có thể thay thế.

Bên cạnh đó, việc đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng hoặc chuyển sang năng lượng sạch đòi hỏi nguồn vốn lớn, trong khi các ưu đãi cho sản xuất sạch hoặc sử dụng nhiên liệu thay thế chưa rõ ràng, thiếu cơ chế hỗ trợ cụ thể như vay vốn ưu đãi hay khấu trừ hạn mức phát thải.

Cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ

Để đẩy mạnh việc sử dụng các phụ gia khoáng để thay thế một phần clinker trong sản xuất xi măng, ông Lương Đức Long nhấn mạnh, các nhà máy xi măng cần xác định rõ mục tiêu, giải pháp và lộ trình cụ thể để giảm phát thải CO₂, đồng thời kiên định thực hiện theo kế hoạch đã đề ra.

Nhà nước cần ban hành những chính sách cụ thể nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, tận dụng nhiệt dư để phát điện, giảm chi phí năng lượng và tăng cường sử dụng chất thải làm nguyên liệu, nhiên liệu thay thế.

Doanh nghiệp cần được ghi nhận, biểu dương khi đạt kết quả giảm phát thải, được ưu tiên đưa sản phẩm xi măng phát thải thấp vào các công trình đầu tư công và hưởng chính sách giảm thuế đối với sản phẩm thân thiện môi trường.

Đại diện Công ty Xi măng INSEE Việt Nam cho rằng, để ngành vật liệu xây dựng xanh phát triển mạnh mẽ và bền vững, cần có sự đồng hành chặt chẽ hơn giữa doanh nghiệp, Nhà nước và thị trường.

Trước hết, cần xây dựng một bộ tiêu chí quốc gia thống nhất cho vật liệu xây dựng phát thải thấp, làm căn cứ cho hoạt động đánh giá, chứng nhận và định hướng đầu tư. Nhà nước nên thúc đẩy cơ chế "mua sắm công xanh", cũng như chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng hoặc hỗ trợ đầu tư cho các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ giảm phát thải.

Đẩy mạnh đào tạo và truyền thông để nâng cao nhận thức của chủ đầu tư, nhà thầu và người tiêu dùng, giúp họ hiểu rõ lợi ích lâu dài của vật liệu có phát thải ròng thấp.

Chuyển đổi số là chiến lược dài hạn, cốt lõi của ngành xi măng

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế với yêu cầu giảm phát thải CO₂, bảo vệ môi trường ngày càng khắt khe, chuyển đổi số cùng đổi mới sáng tạo trở thành giải pháp cấp thiết, giúp ngành sản xuất xi măng nâng cao hiệu quả, đáp ứng tiêu chuẩn xanh.