Hướng tới mục tiêu giảm tác hại cho 16 triệu người hút thuốc

Điều đó đang tạo động lực cho một sự chuyển dịch mới của ngành thuốc lá, trong đó khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng đóng vai trò trung tâm trong việc phát triển các sản phẩm không khói và hướng tiếp cận giảm tác hại.

Bốn trụ cột hiện diện trong chiến lược chuyển đổi ngành thuốc lá

Trụ cột thứ nhất là đưa khoa học, công nghệ và nghiên cứu - phát triển (R&D) vào trung tâm hoạt động của ngành. Trong bối cảnh đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực tăng trưởng, lợi thế cạnh tranh không còn chủ yếu dựa vào nguyên liệu hay năng lực sản xuất mà ngày càng gắn với khả năng nghiên cứu, phát triển công nghệ và ứng dụng khoa học vào sản phẩm. 

Đặc biệt, việc phát triển các sản phẩm không khói đòi hỏi sự kết hợp của nhiều lĩnh vực như độc chất học, khoa học vật liệu, công nghệ điện tử và nghiên cứu hành vi người dùng, cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của R&D trong quá trình chuyển đổi ngành.

Xu hướng này không chỉ được phản ánh trong chiến lược của doanh nghiệp mà còn ngày càng hiện diện trong cách các quốc gia xây dựng chính sách. Tại Nhật Bản, Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi mới đây đã quyết định không áp dụng các mức hạn chế mới đối với thuốc lá nung nóng (TLNN) khi sử dụng trong nhà, đồng thời cho biết sẽ tiếp tục theo dõi các nghiên cứu và bằng chứng khoa học trước khi xem xét những điều chỉnh tiếp theo. 

Theo đó, chính phủ Nhật Bản tiếp tục cho phép một số hình thức sử dụng TLNN trong phòng riêng tại nhà hàng, quán bar… do không ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng không khí trong không gian kín. Cách tiếp cận này cho thấy khoa học và dữ liệu đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong quá trình hoạch định chính sách công.

Về phía doanh nghiệp, Philip Morris International (PMI) là một ví dụ cho xu hướng chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng dựa trên nghiên cứu và công nghệ. Từ năm 2008, tập đoàn cho biết đã đầu tư hơn 16 tỷ USD vào nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa các sản phẩm không khói thuốc; công bố 551 nghiên cứu khoa học; đồng thời xây dựng đội ngũ hơn 1.600 nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia R&D trên toàn cầu. Những con số này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình cạnh tranh dựa trên sản lượng sang mô hình tạo giá trị bằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Phát biểu tại cuộc đối thoại với lãnh đạo cấp cao Việt Nam bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (UNGA 81) vào cuối tháng 9 vừa qua, ông Marco Mariotti, Chủ tịch PMI khu vực Nam Á, Đông Dương và Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (CIS), nhấn mạnh: "Chúng tôi đặt tương lai của mình vào mục tiêu thay thế thuốc lá điếu truyền thống bằng các sản phẩm không khói thuốc, nhằm cải thiện sức khỏe cộng đồng thông qua khoa học và đổi mới sáng tạo".

Trụ cột thứ hai nằm ở việc nâng cao hàm lượng công nghệ trong chuỗi giá trị ngành. Bằng sáng chế, phần mềm và quy trình sản xuất tiên tiến ngày càng góp phần định hình năng lực cạnh tranh, bên cạnh vai trò của nguyên liệu và hoạt động sản xuất.

Trụ cột thứ ba là chuyển dịch danh mục sản phẩm từ thuốc lá điếu sang các lựa chọn không khói, biểu hiện nổi bật trong quá trình hiện đại hóa ngành. Với PMI, sau hơn một thập kỷ triển khai, đến tháng 6/2026, tập đoàn đã mở rộng sự hiện diện của sản phẩm không khói tới 109 thị trường, với khoảng 43 triệu người trưởng thành sử dụng trên toàn cầu. Tỷ trọng doanh thu cũng phản ánh sự thay đổi trong cơ cấu kinh doanh: Chỉ riêng quý II/2026, các sản phẩm này mang về khoảng 42% tổng doanh thu thuần của PMI.

Trụ cột cuối cùng là thu hút vốn FDI chất lượng cao, gắn với cơ sở sản xuất hiện đại và đội ngũ lao động trình độ kỹ thuật cao. Hiệu quả của một dự án trong mô hình công nghiệp mới không chỉ được đo bằng quy mô vốn, mà còn ở năng lực chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và kết nối chuỗi giá trị toàn cầu.

Chính sách chuyển đổi đúng hướng diện mạo của ngành thuốc lá

Khoa học đã chỉ ra rằng phần lớn tác hại của việc hút thuốc đến từ quá trình đốt cháy thuốc lá, vốn tạo ra hàng nghìn hóa chất trong khói thuốc, trong đó có nhiều chất liên quan đến bệnh tật và tử vong sớm. Trên cơ sở đánh giá mức độ rủi ro theo "chuỗi nguy cơ", Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cho rằng các sản phẩm thuốc lá không khói (không đốt cháy) nằm ở nhóm có mức độ rủi ro thấp hơn so với thuốc lá điếu truyền thống.

Từ cơ sở khoa học đó, nhiều quốc gia đã áp dụng các chính sách giảm tác hại thuốc lá từ rất sớm. Tại Thụy Điển, tỷ lệ người trưởng thành hút thuốc lá điếu hằng ngày đã giảm từ 15% năm 2008 xuống còn khoảng 3,7%, đưa quốc gia này trở thành nước đầu tiên tại châu Âu đạt ngưỡng "không khói thuốc". Sự thay đổi này diễn ra song song với việc người sử dụng chuyển sang các giải pháp nicotine không đốt cháy. Thụy Điển đồng thời ghi nhận tỷ lệ ung thư phổi và tỷ lệ tử vong liên quan đến thuốc lá thấp nhất trong Liên minh châu Âu.

Tuy nhiên, để việc hiện đại hóa ngành đi đúng hướng, các chính sách cần được xây dựng trên cơ sở khoa học, đánh giá độc lập và dữ liệu minh bạch. Mục tiêu không phải là khuyến khích sử dụng thuốc lá dưới một hình thức khác, mà là tạo ra một khuôn khổ quản lý giúp giảm thiểu tác hại đối với người trưởng thành vẫn tiếp tục hút thuốc, đồng thời ngăn chặn người chưa hút thuốc và người chưa thành niên tiếp cận các sản phẩm này. FDA cũng nhấn mạnh rằng bất kỳ chiến lược giảm nguy cơ nào cho người trưởng thành hút thuốc đều phải đi đôi với việc bảo vệ thanh thiếu niên trước nguy cơ tiếp xúc nicotine dưới mọi hình thức.

Vì vậy, chuyển đổi và hiện đại hóa ngành hàng đúng hướng không thể chỉ được đo bằng công nghệ hay sản phẩm mới, mà cần được đánh giá bằng khả năng đóng góp vào mục tiêu sức khỏe cộng đồng. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp giữa các biện pháp phòng ngừa người mới hút thuốc, hỗ trợ cai thuốc và tiếp tục nghiên cứu những giải pháp có tiềm năng giảm tác hại so với thuốc lá điếu. Khi được dẫn dắt bởi khoa học và quản lý hiệu quả, quá trình hiện đại hóa có thể góp phần giảm gánh nặng bệnh tật cũng như chi phí kinh tế - xã hội liên quan đến thuốc lá trong dài hạn.