Không để cao tốc chờ trạm dừng nghỉ

Để khắc phục triệt để tình trạng này, Cục Đường bộ Việt Nam cho biết sẽ kiến nghị Bộ Xây dựng thay đổi phương thức đầu tư các trạm dừng nghỉ trong thời gian tới. Theo đó, các dự án mới sẽ được tổ chức theo hướng đầu tư đồng bộ giữa đường cao tốc với các công trình kỹ thuật thiết yếu ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

Tiến độ nhiều trạm dừng nghỉ chậm 

Sau hơn 1 năm kể từ ngày ký hợp đồng, đến nay, nhà đầu tư vẫn chưa thể triển khai thi công trạm dừng nghỉ tại Km144+560 trên cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết. Nguyên nhân lớn nhất được xác định là do nhà đầu tư chưa được bàn giao mặt bằng sạch.

Đại diện nhà đầu tư, Liên danh Công ty Cổ phần Xe khách Phương Trang FutaBuslines - Công ty TNHH Thành Hiệp Phát cho biết, đến giữa tháng 7/2026 mới được bàn giao khoảng 23%, diện tích các khu đất được bàn giao nhỏ lẻ, không liên tục nên không đủ công địa để tổ chức thi công.

Không chỉ trạm dừng nghỉ trên cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết, trong 21 trạm dừng nghỉ được triển khai trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông, mặt bằng được xem là điểm nghẽn lớn nhất cản tiến độ trạm dừng nghỉ. Triển khai từ cuối năm 2024 nhưng phải đến đầu năm 2026 nhà đầu tư mới nhận bàn giao mặt bằng 20/21 trạm.

Trao đổi với Báo Xây dựng, ông Đoàn Chí Hiếu, Trưởng phòng Thẩm định, Cục Đường bộ Việt Nam cho hay, thực tế triển khai các trạm dừng nghỉ trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông cho thấy, mặc dù Chính phủ, Bộ Xây dựng và các địa phương đã rất quyết liệt chỉ đạo, nhưng tiến độ nhiều dự án vẫn không đạt yêu cầu. Một số dự án từng bị chậm từ 6 - 15 tháng chỉ vì mặt bằng bàn giao không đúng kế hoạch.

Giải phóng mặt bằng chỉ là phần nổi của vấn đề, quá trình triển khai trạm dừng nghỉ còn bộc lộ nhiều hạn chế khác. Các thủ tục đầu tư kéo dài, thay đổi quy định pháp luật trong quá trình lựa chọn nhà đầu tư, biến động giá vật liệu xây dựng, cùng với việc một số nhà đầu tư chưa có nhiều kinh nghiệm triển khai dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn nên lúng túng ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, khiến tiến độ nhiều trạm bị chậm trễ.

Theo ông Hiếu, đến giữa tháng 7/2026, mới có 2 trạm hoàn thành toàn bộ, 11 trạm hoàn thành các hạng mục dịch vụ công thiết yếu, 3 trạm khai thác tạm, 4 trạm đang thi công và vẫn còn 1 trạm chưa thể khởi công do chưa có đủ mặt bằng.

Bài học từ 21 trạm dừng nghỉ

Theo các chuyên gia, các yếu tố ảnh hưởng tiến độ dự án nêu trên chỉ là những nguyên nhân trực tiếp. Nhìn sâu hơn, những khó khăn đó đều xuất phát từ một nguyên nhân về cách thức đầu tư đó là trạm dừng nghỉ được triển khai như một dự án đầu tư độc lập sau khi đường cao tốc đã hoàn thành đưa vào khai thác.

Cũng theo ông Đoàn Chí Hiếu, sau khi tuyến cao tốc được đưa vào khai thác mới tiến hành lựa chọn nhà đầu tư trạm dừng nghỉ. Nhà đầu tư sau đó tiếp tục lập dự án, thực hiện hàng loạt thủ tục pháp lý, xin giao đất, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, giải phóng mặt bằng, khai thác vật liệu rồi mới có thể triển khai xây dựng.

Ông Bùi Quang Thái, Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam, nhìn nhận đây chính là bài học lớn sau quá trình triển khai 21 trạm dừng nghỉ. Theo ông Thái, sau khi đường cao tốc hoàn thành, mỗi trạm dừng nghỉ lại phải thực hiện như một dự án riêng, từ lập dự án, giải phóng mặt bằng đến chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng và nhiều thủ tục khác.

Điều này đồng nghĩa với việc một quy trình đầu tư gần như được lặp lại từ đầu, trong khi toàn bộ hệ thống chính trị vừa hoàn thành khối lượng rất lớn công việc tương tự đối với dự án đường cao tốc. Đây là nguyên nhân khiến tiến độ bị kéo dài và làm gián đoạn tính đồng bộ của công trình.

Nhìn nhận vấn đề này, PGS.TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam cho rằng, trong nhiều năm qua, việc xã hội hóa đầu tư trạm dừng nghỉ được xem là giải pháp phù hợp nhằm huy động nguồn lực ngoài ngân sách.

Theo cách làm này, sau khi tuyến cao tốc được xây dựng, cơ quan Nhà nước xác định vị trí trạm dừng nghỉ, tổ chức đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư. Nhà đầu tư sau đó tự thực hiện toàn bộ các thủ tục từ lập dự án, giải phóng mặt bằng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, hoàn thiện hồ sơ pháp lý đến tổ chức thi công. Mô hình này có ưu điểm là giảm gánh nặng đầu tư ban đầu cho Nhà nước.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai 21 trạm dừng nghỉ trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông cho thấy, khi các thủ tục đầu tư được thực hiện sau khi tuyến đường đã đưa vào khai thác thì hàng loạt khó khăn bắt đầu phát sinh. Đó là giải phóng mặt bằng phải triển khai lại từ đầu. Bên cạnh đó, các thủ tục về đất đai, khoáng sản, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng tiếp tục kéo dài.

Nhiều địa phương sau khi hoàn thành dự án đường cao tốc lại phải huy động thêm nguồn lực để phục vụ một dự án mới. Kết quả là tiến độ đầu tư trạm dừng nghỉ không theo kịp tốc độ phát triển mạng lưới cao tốc. Đây là bài học lớn nhất mà cơ quan quản lý rút ra sau hơn hai năm triển khai.

Thay đổi cách thức đầu tư

Nhìn nhận vấn đề này, ông Nguyễn Văn Quyền, Chủ tịch Hiệp hội vận tải ô tô Việt Nam phân tích, trạm dừng nghỉ là nhu cầu cấp thiết của người tham gia giao thông, không chỉ bởi việc tuân thủ quy định dừng nghỉ giữa các khoảng thời gian lái xe liên tục, mà còn là nhu cầu nghỉ ngơi của tài xế và hành khách.

Theo ông Quyền, đã đến lúc cần có giải pháp bền vững và hiệu quả hơn để xử lý dứt điểm tình trạng chậm tiến độ đầu tư trạm dừng nghỉ, tránh tình trạng cao tốc đã hoàn thành nhưng các công trình phục vụ khai thác lại "lỗi hẹn".

Từ những bài học trên, ông Bùi Quang Thái, Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam cho biết sẽ kiến nghị Bộ Xây dựng thay đổi phương thức đầu tư các trạm dừng nghỉ trong thời gian tới. Các dự án mới cần được tổ chức theo hướng đầu tư đồng bộ giữa đường cao tốc với các công trình kỹ thuật thiết yếu như hệ thống ITS, thu phí điện tử và trạm dừng nghỉ ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

Theo đó, Nhà nước sẽ giải phóng mặt bằng theo quy mô quy hoạch của trạm dừng nghỉ ngay cùng với giải phóng mặt bằng dự án đường cao tốc. Đồng thời đầu tư các hạng mục dịch vụ công thiết yếu như bãi đỗ xe, khu vệ sinh, khu nghỉ ngơi... đảm bảo khi tuyến cao tốc đưa vào khai thác thì người dân đã có đầy đủ các dịch vụ cơ bản.

Sau khi công trình hoàn thành, Cục Đường bộ Việt Nam sẽ quản lý khai thác tạm thời cho đến khi lựa chọn được nhà đầu tư tiếp tục đầu tư các hạng mục thương mại và vận hành trạm dừng nghỉ. Khi đó, nhà đầu tư sẽ hoàn trả phần kinh phí Nhà nước đã bỏ ra theo cơ chế phù hợp.

Lãnh đạo Cục Đường bộ Việt Nam cho rằng cách làm này sẽ khắc phục tình trạng "đường có trước, trạm dừng nghỉ theo sau", bảo đảm sự đồng bộ ngay khi tuyến cao tốc đưa vào khai thác.

Với những tuyến có lưu lượng xe thấp hoặc ở khu vực vùng sâu, vùng xa, việc Nhà nước chủ động đầu tư các hạng mục thiết yếu trước cũng sẽ tạo điều kiện thuận lợi để thu hút nhà đầu tư tham gia khai thác sau này.

Công trình phục vụ phải đầu tư đồng bộ

Nhìn nhận vấn đề này, PGS.TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam, đánh giá đây là hướng đi phù hợp với Luật Đường bộ và các quy định mới tại Nghị định 241/2026 về đầu tư trạm dừng nghỉ.

Theo ông, nếu trước đây Nhà nước chủ yếu thực hiện quy hoạch và lựa chọn nhà đầu tư thì với phương án mới theo như đề xuất của Cục Đường bộ Việt Nam, việc xây dựng trạm dừng nghỉ sẽ chủ động hơn ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án.

Thay vì hai lần giải phóng mặt bằng cho hai dự án khác nhau, toàn bộ diện tích dành cho đường cao tốc và trạm dừng nghỉ sẽ được thu hồi trong cùng một dự án. Điều này không chỉ giảm thời gian mà còn hạn chế việc phải huy động lại bộ máy chính quyền địa phương, giảm phát sinh khiếu nại và chi phí tổ chức thực hiện.

Tiếp đó, khi công trường đường cao tốc và công trường trạm dừng nghỉ được triển khai cùng lúc, nhà thầu có thể tận dụng chung đường công vụ, nguồn vật liệu, thiết bị và nhân lực. Các hạng mục đấu nối kỹ thuật, cấp điện, cấp nước, thoát nước cũng được thiết kế ngay từ đầu thay vì bổ sung sau khi tuyến đường đã đưa vào khai thác.

Ngay khi tuyến cao tốc thông xe, người dân đã có thể sử dụng các dịch vụ tối thiểu như khu vệ sinh, bãi đỗ xe, nơi nghỉ ngơi. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Luật Đường bộ yêu cầu hệ thống công trình phục vụ phải được đầu tư đồng bộ với đường cao tốc.

"Khi phương thức đầu tư mới này được triển khai hiệu quả, những tuyến cao tốc trong tương lai sẽ không còn lặp lại tình trạng "đường hoàn thành nhưng trạm dừng nghỉ vẫn chờ", qua đó nâng cao chất lượng khai thác, bảo đảm an toàn giao thông và mang lại trải nghiệm tốt hơn cho người dân, doanh nghiệp", ông Chủng nói.