Kinh nghiệm phát triển dự án PPP nhìn từ cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh

Biến "điểm nghẽn" thành "điểm tựa" đột phá

Mới đây (10/1), tại Cao Bằng, đoàn công tác của tỉnh Tây Ninh do ông Lê Văn Hẳn, Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh dẫn đầu, đã có chuyến thăm và học tập trao đổi kinh nghiệm tại tỉnh Cao Bằng. Kinh nghiệm phát triển hạ tầng giao thông là vấn đề được được đặc biệt quan tâm.

"Cao tốc là ước mơ nhiều đời của chính quyền và nhân dân tỉnh Cao Bằng", đó là khẳng định của ông Lê Hải Hòa, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng trong phần mở đầu hội nghị trao đổi công tác giữa 2 tỉnh Cao Bằng - Tây Ninh về kinh nghiệm về tổ chức triển khai dự án đường bộ cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh.

Dự án được đầu tư theo phương thức PPP, do UBND tỉnh Cao Bằng là cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, Tập đoàn Đèo Cả đứng đầu liên danh nhà đầu tư.

Chia sẻ của lãnh đạo tỉnh Cao Bằng không chỉ là tâm tư mà phản ánh đúng thực trạng của một tỉnh có đường biên giới dài nhất giáp với Trung Quốc, nhưng lại thiếu đi hệ thống giao thông hiện đại để trở thành điểm đầu kết nối kinh tế khu vực.

Từ một tỉnh nghèo khó với địa hình hiểm trở, Cao Bằng đang từng bước hiện thực hóa giấc mơ đột phá nhờ dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh.

Đại diện tỉnh Cao Bằng nhìn nhận, dự án Đồng Đăng - Trà Lĩnh một mặt giúp kết nối Cao Bằng với các trung tâm kinh tế trong nước. Mặt khác mở ra hướng tuyến chiến lược đi các thị trường nội địa xa hơn về phía tây và tây nam của Trung Quốc, hướng tới Trung Á và châu Âu.

Nắm giữ vai trò chiến lược và ý nghĩa chính trị to lớn, dự án cao tốc này luôn được lãnh đạo Đảng và Nhà nước quan tâm, đặt nhiều kỳ vọng sẽ xóa bỏ "nút thắt" địa hình vùng Đông Bắc để khơi thông dòng chảy hàng hóa, tạo dựng một con đường "biến dòng người thành dòng tiền".

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy con đường đến "giấc mơ cao tốc" không dễ dàng.

Dự án đã được quy hoạch từ năm 2015, nhưng trong giai đoạn đầu, nhiều doanh nghiệp đã đến rồi lại rút lui do khó khăn về cơ chế, nguồn vốn và bài toán hoàn vốn. Bước ngoặt xuất hiện năm 2018 khi tỉnh Cao Bằng lựa chọn Tập đoàn Đèo Cả - đơn vị có kinh nghiệm "giải cứu" và tổ chức triển khai thành công cao tốc Bắc Giang - Lạng Sơn, để tham gia dự án.

"Việc mời được Đèo Cả là cú hích chiến lược giúp Cao Bằng thoát khỏi điểm nghẽn hạ tầng giao thông", Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng khẳng định.

Theo vị lãnh đạo, suốt 8 năm qua, chính quyền Cao Bằng và Đèo Cả đã cùng vượt qua những thách thức về cơ chế chính sách, nguồn vốn để đưa dự án đi vào quỹ đạo ổn định.

Dự án được thông tuyến thành công giai đoạn 1 vào ngày 19/12/2025 và khi dự án hoàn thành sẽ là điển hình về việc biến hệ thống hạ tầng giao thông từ "điểm nghẽn" thành "điểm tựa" đột phá.

Những bài học xương máu

Tiếp thu những ý kiến, câu hỏi của đoàn công tác tỉnh Tây Ninh về kinh nghiệm thực tiễn trong tổ chức quản lý dự án hạ tầng giao thông PPP, đặc biệt là cơ chế phối hợp, cách làm linh hoạt, quyết liệt... Chủ tịch tỉnh Cao Bằng cho rằng, yếu tố tiên quyết để triển khai thành công một dự án PPP đó là xác định tư tưởng "không thể khoán trắng cho nhà đầu tư", mà phải ngồi cùng nhau để tháo gỡ khó khăn, chia sẻ lợi ích theo đúng tinh thần hợp tác công - tư.

Từ thực tiễn triển khai, ông Lê Hải Hòa cho biết, tỉnh Cao Bằng đã rút ra nhiều kinh nghiệm "xương máu".

Điển hình trong đó là tìm nhà đầu tư dự án có năng lực toàn diện, xác định như một tổng công trình sư có khả năng kiến tạo, giải quyết các thay đổi mà bất kỳ dự án PPP nào cũng sẽ bị gặp phải như dự án Đồng Đăng - Trà Lĩnh.

"Năng lực của nhà đầu tư không dừng lại ở khả năng huy động vốn, mà phải bao trùm cả năng lực kỹ thuật, quản trị rủi ro, điều phối nhà thầu và đặc biệt là kinh nghiệm triển khai đồng hành để cùng tháo gỡ các cơ chế bất cập tại các dự án tương tự như Tập đoàn Đèo Cả", ông Hòa nói.

Một trong những bài học quan trọng không kém đó là tổ chức dự án theo hình thức phân kỳ, có lộ trình rõ ràng và bước đi chắc chắn.

Quan điểm này cũng nhận được sự đồng thuận của các đại biểu khi cho rằng dự án PPP cần triển khai theo kiểu "cuốn chiếu", ưu tiên những đoạn ít xung đột, không mở mặt bằng đại trà khi điều kiện tái định cư chưa sẵn sàng, để tránh đẩy rủi ro khi phải điều chỉnh hướng tuyến về sau.

Vấn đề "khóa trách nhiệm dài hạn" cũng được đề cập với tầm quan trọng đặc biệt. "Với mô hình PPP, phải gắn lợi ích với vận hành và bảo trì," ông Lê Hải Hòa chỉ rõ.

Bài học về tạo đồng thuận xã hội cũng chiếm vị trí quan trọng trong kinh nghiệm của tỉnh Cao Bằng, bởi quá trình triển khai một dự án lớn và lâu dài như cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, tập trung chỉ đạo quyết liệt của cấp ủy, chính quyền các cấp; sự phối hợp chặt chẽ, thường xuyên giữa các sở, ban, ngành và địa phương.

Đặc biệt, theo lãnh đạo tỉnh Cao Bằng, không thể thiếu điểm tựa chính trị từ Trung ương. Sự quan tâm, ủng hộ của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước chính là lực đẩy giúp dự án vượt qua những giai đoạn khó khăn nhất.

Trên nền tảng đó, việc tính toán hướng tuyến, xác định tổng mức đầu tư và minh bạch cơ chế thanh toán là điều kiện tiên quyết để tránh thiếu vốn, lãng phí nguồn lực và tạo niềm tin cho các tổ chức tín dụng.

Theo ông Lê Hải Hòa, một dự án PPP chỉ thực sự bền vững khi lưu lượng và doanh thu được xác định sát thực tế. Đây là "nền móng tài chính" để nhà đầu tư yên tâm và ngân hàng sẵn sàng đồng hành.

Tất cả những yếu tố trên được kết nối bằng mô hình Ban Chỉ đạo dự án và Tổ giúp việc - đóng vai trò "bàn tay và khối óc" của toàn dự án.

Ban Chỉ đạo dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh được thành lập từ tháng 10/2018, đã tập hợp đầy đủ hệ thống chính trị tỉnh Cao Bằng và nhà đầu tư, với sự tham gia trực tiếp của Tập đoàn Đèo Cả trong vai trò giải trình, phản biện, tiếp thu chỉ đạo.

Theo Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả Hồ Minh Hoàng, cơ chế phối hợp hài hòa lợi ích và quy chế làm việc chặt chẽ của Ban Chỉ đạo đã giúp dự án từng bước đi vào quỹ đạo thành công, trở thành hình mẫu để Trung ương có định hướng chỉ đạo nhiều địa phương khác cần nghiên cứu để áp dụng.

"Dù áp dụng mô hình nào vẫn phải quay về một nguyên tắc rất căn bản: Có niềm tin với nhau, trách nhiệm cụ thể của các bên và sự chia sẻ của địa phương với doanh nghiệp", Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả khẳng định.

Phát biểu tại buổi làm việc, ông Lê Văn Hẳn, Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh đánh giá cao những chia sẻ tâm huyết của tỉnh Cao Bằng và Tập đoàn Đèo Cả và khẳng định những bài học kinh nghiệm trong quá trình triển khai cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh sẽ tạo cơ sở để Tây Ninh xúc tiến dự án đường Vành đai 4 TP.HCM đoạn qua địa bàn tỉnh (dài khoảng 78km).

Dự án hiện đang gấp rút hoàn thành thủ tục, giải phóng mặt bằng và lựa chọn nhà đầu tư cho các dự án thành phần, dự kiến khởi công đồng loạt trong năm 2026 theo phương thức đối tác công - tư.