Lấp khoảng trống cơ chế đầu tư cấp, thoát nước

Nhiều bất cập

Những ngày cuối tháng 6, khi mùa mưa bắt đầu vào cao điểm, tại nhiều tuyến phố trung tâm tỉnh Bắc Ninh, nhiều công nhân môi trường vẫn đang khẩn trương mở nắp hố ga, đưa máy hút bùn xuống các tuyến cống ngầm để chạy đua với nguy cơ ngập úng.

Đằng sau những công việc tưởng như bình thường ấy lại phản ánh một thực trạng đáng lo ngại của hạ tầng thoát nước đô thị: Hệ thống xuống cấp kéo dài, thiết bị hư hỏng nghiêm trọng, nguồn lực đầu tư thiếu hụt; cơ chế tài chính cho vận hành, duy tu vẫn còn nhiều khoảng trống.

Báo cáo mới nhất của Trung tâm Thoát nước và Xử lý nước thải tỉnh Bắc Ninh cho thấy, đơn vị đang triển khai gói thầu cải tạo, duy tu, nạo vét hệ thống thoát nước theo lệnh khẩn cấp phục vụ chống ngập mùa mưa năm 2026. Đến ngày 22/6, nhà thầu mới hoàn thành khoảng 10.759m trên tổng số 28.174m tuyến cống, đạt 38,2% khối lượng hợp đồng.

Tuy nhiên, quá trình thi công bộc lộ không ít bất cập. Nhiều tuyến cống bị đất, cát, bê tông, vật liệu xây dựng lấp kín; không ít hố ga bị lát gạch, đổ bê tông che phủ hoàn toàn.

Đơn vị vận hành còn phát hiện nhiều hộ dân, cơ sở kinh doanh tự ý đấu nối nước thải sinh hoạt, nước thải chứa dầu mỡ trực tiếp vào hệ thống thoát nước chung. Nhiều tuyến cống có chiều dài lớn nhưng gần như không có hố ga trung gian, gây khó khăn nghiêm trọng cho công tác bảo trì và xử lý sự cố.

Ông Nguyễn Tiến Tùng, Giám đốc Trung tâm Thoát nước và Xử lý nước thải tỉnh Bắc Ninh (Sở Xây dựng Bắc Ninh) cho biết, khó khăn hiện nay của lĩnh vực thoát nước không còn là câu chuyện duy tu hay nạo vét đơn thuần mà đã trở thành vấn đề mang tính hệ thống.

Nhiều thiết bị tại nhà máy xử lý nước thải, các trạm bơm nước mưa đã xuống cấp nghiêm trọng sau nhiều năm vận hành nhưng chưa được bố trí kinh phí sửa chữa.

Đáng chú ý, lĩnh vực thoát nước hiện vẫn thiếu đồng bộ về định mức kinh tế kỹ thuật, đơn giá và phương án giá dịch vụ, khiến nhiều nhiệm vụ phát sinh chưa có đầy đủ cơ sở pháp lý để lập dự toán, thanh toán và vận hành ổn định.

Nhu cầu vốn vượt khả năng cân đối

Theo Sở Xây dựng TP Cần Thơ, thành phố đang chịu tác động ngày càng rõ nét của triều cường, mưa cực đoan và tốc độ đô thị hóa nhanh, tạo áp lực lớn lên hệ thống cấp thoát nước.

Hiện, toàn thành phố quản lý hơn 650km tuyến cống thoát nước chính và nhánh, song phần lớn được đầu tư qua nhiều giai đoạn, thiếu đồng bộ; vẫn còn hơn 40 điểm ngập cục bộ thường xuyên xuất hiện vào mùa mưa và triều cường, tập trung tại các phường: Ninh Kiều, Bình Thủy, Cái Răng.

Ông Mai Văn Tân, Giám đốc Sở Xây dựng TP Cần Thơ cho biết, hệ thống thoát nước đang bộc lộ nhiều bất cập sau quá trình đô thị hóa nhanh.

Đáng lo ngại, tỷ lệ thu gom, xử lý nước thải sinh hoạt đô thị mới chỉ đạt khoảng 12-15%, đồng nghĩa phần lớn nước thải vẫn xả trực tiếp ra sông, rạch hoặc hệ thống thoát nước chung.

Theo Sở Xây dựng TP Cần Thơ, một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là lĩnh vực cấp thoát nước đang chịu sự điều chỉnh phân tán của nhiều luật, dẫn đến bất cập trong quản lý, đặc biệt là việc phân định trách nhiệm đầu tư, vận hành và duy tu hệ thống.

Thực tế, nhu cầu vốn đầu tư nâng cấp hệ thống thoát nước, chống ngập và xử lý nước thải của Cần Thơ giai đoạn 2026-2030 ước tính lên tới hàng nghìn tỷ đồng, vượt khả năng cân đối ngân sách địa phương.

Cần sớm có Luật Cấp, thoát nước

Từ những bất cập kéo dài nhiều năm trong quản lý hạ tầng nước đô thị, Bộ Xây dựng vừa ban hành Quyết định số 971, chính thức khởi động xây dựng Luật Cấp, thoát nước, dự kiến trình Quốc hội khóa XVI xem xét thông qua vào tháng 5/2027.

Từ thực tiễn địa phương, Sở Xây dựng TP Cần Thơ kỳ vọng luật mới sẽ tạo bước chuyển căn cơ trong quản lý hạ tầng thiết yếu, thống nhất chuỗi từ cấp nước, thoát nước đến xử lý nước thải. Đồng thời, tạo cơ sở pháp lý minh bạch để huy động nguồn lực xã hội hóa.

Đại diện Sở Xây dựng Hà Nội biết, sau nhiều năm thực hiện theo các nghị định và quy định hiện hành, lĩnh vực cấp, thoát nước ngày càng bộc lộ không ít bất cập. Việc sớm ban hành Luật Cấp, thoát nước cùng hệ thống văn bản hướng dẫn đồng bộ sẽ tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho công tác quản lý Nhà nước, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư, nâng cao chất lượng dịch vụ.

Ở góc độ đơn vị trực tiếp vận hành hệ thống thoát nước đô thị, ông Phạm Quang Quỳnh, Chủ tịch Công ty TNHH MTV Thoát nước Hải Phòng cho biết, nhiều quy định hiện hành đang bộc lộ bất cập, ảnh hưởng hiệu quả quản lý. Theo ông, cơ chế đấu thầu dịch vụ thoát nước theo năm gây khó khăn khi phát sinh sự cố đột xuất.

Bên cạnh đó, hợp đồng ngắn hạn khiến doanh nghiệp thiếu chủ động về tài chính, khó đầu tư thiết bị chuyên dùng và đào tạo nhân lực dài hạn.

Trong khi đó, ông Nguyễn Tiến Tùng, Giám đốc Trung tâm Thoát nước và Xử lý nước thải tỉnh Bắc Ninh cho rằng, Luật Cấp, thoát nước cần giải quyết toàn diện các khoảng trống hiện nay, từ quản lý tài sản, vận hành, đấu nối, xử lý nước thải đến cơ chế tài chính. Đặc biệt, cần xác lập nguyên tắc coi thoát nước là dịch vụ công ích thiết yếu và quy định giá dịch vụ theo hướng "tính đúng, tính đủ".