Nghị định mới về tiền bản quyền: Từ trả thù lao sáng tạo đến chia sẻ giá trị bản quyền

Thay đổi từ trả thù lao sáng tạo sang ghi nhận giá trị bản quyền

Chính phủ đã ban hành Nghị định 287/2026/NĐ-CP quy định về tiền bản quyền trong các lĩnh vực điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, nghệ thuật biểu diễn, báo chí và xuất bản. Nghị định gồm 7 chương, 21 điều, có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, thay thế Nghị định 18/2014/NĐ-CP và Nghị định 21/2015/NĐ-CP.

Nghị định quy định việc trả tiền bản quyền đối với hoạt động sáng tạo bằng nguồn ngân sách Nhà nước và việc khai thác, sử dụng quyền tác giả, quyền liên quan mà Nhà nước là đại diện chủ sở hữu hoặc đại diện quản lý trong 6 lĩnh vực nêu trên. 

Đối tượng áp dụng gồm các tổ chức, cá nhân sáng tạo tác phẩm bằng ngân sách Nhà nước; tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng quyền tác giả, quyền liên quan; cơ quan đại diện chủ sở hữu hoặc đại diện quản lý cùng các tổ chức, cá nhân có liên quan.

Chia sẻ với Báo Xây dựng, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho biết, trước đây, Nghị định 18/2014/NĐ-CP và Nghị định 21/2015/NĐ-CP chủ yếu tiếp cận dưới khái niệm "nhuận bút, thù lao", thiên về khoản tiền trả cho việc sáng tạo, cung cấp hoặc sử dụng tác phẩm. 

Nghị định 287/2026/NĐ-CP thay thế hai nghị định này và thống nhất sử dụng khái niệm "tiền bản quyền", phù hợp hơn với góc độ tiền bản quyền của Luật Sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, luật sư Hoàng Hà cho rằng, điểm quan trọng hơn ở Nghị định 287 là đã tách khá rõ hai giai đoạn. Một là tiền bản quyền cho việc sáng tạo tác phẩm. Hai là tiền bản quyền khi quyền tác giả, quyền liên quan tiếp tục được khai thác, sử dụng. 

Khoản khai thác có thể thanh toán một lần, theo từng lần hoặc định kỳ theo tháng, quý, năm. Nếu quyền do Nhà nước đại diện chủ sở hữu được khai thác có lợi nhuận, tác giả và các chức danh sáng tạo còn có thể được hưởng thêm khoản khuyến khích, tổng cộng không quá 10% lợi nhuận.

"Ý nghĩa lớn nhất trong Nghị định 287 là chuyển tư duy từ "trả tiền cho sản phẩm sáng tạo đã hoàn thành" sang ghi nhận giá trị kinh tế của quyền tác giả trong suốt quá trình khai thác tác phẩm. 

Điều này đặc biệt phù hợp với điện ảnh, báo chí, xuất bản và nghệ thuật biểu diễn trong môi trường số, nơi một tác phẩm có thể được khai thác nhiều lần, trên nhiều nền tảng.

Tuy nhiên, phạm vi trực tiếp của nghị định vẫn chủ yếu gắn với ngân sách Nhà nước và quyền mà Nhà nước đại diện sở hữu hoặc quản lý. Vì vậy, để tạo thay đổi toàn thị trường, vẫn cần chuẩn hóa hợp đồng và cơ chế chia sẻ lợi ích trong khu vực tư nhân", luật sư Hà nêu quan điểm.

Lần đầu quy định khung bản quyền cho từng vị trí sáng tạo

Theo luật sư Hoàng Hà, một điểm mới đáng chú ý của Nghị định 287 còn là lần đầu tiên lượng hóa giá trị kinh tế của nhiều vị trí sáng tạo trong ê kíp làm phim.

Trước đây, công chúng thường chỉ biết đến vai trò của đạo diễn hoặc biên kịch, trong khi nhiều bộ phận như đạo diễn hình ảnh, quay phim, dựng phim, thiết kế âm thanh, kỹ xảo, nhạc sĩ hay họa sĩ thiết kế mỹ thuật cũng góp phần quyết định chất lượng tác phẩm nhưng việc ghi nhận quyền lợi chưa thống nhất.

Chẳng hạn, với phim truyện sử dụng ngân sách Nhà nước, Nghị định 287 quy định khung tiền bản quyền theo tỷ lệ phần trăm trên giá thành sản xuất phim (không bao gồm chi phí bán hàng, chi phí quản lý và chi phí tài chính) đối với từng chức danh sáng tạo. 

Trong đó, đạo diễn được hưởng từ 2,5 - 3%, biên kịch từ 2,25 - 2,75%, đạo diễn hình ảnh từ 1,7 - 2,1%, nhạc sĩ từ 1,5 - 1,9%, thiết kế âm thanh từ 1,5 - 1,8%, họa sĩ thiết kế mỹ thuật từ 1,2 - 1,5%, người làm kỹ xảo và người làm hóa trang cùng từ 0,8 - 1,1%, còn người dựng phim từ 0,7 - 0,8%.

"Nghị định đã quy định khung tiền bản quyền riêng cho từng chức danh. Điều này giúp giá trị lao động sáng tạo được nhận diện rõ hơn, đồng thời tạo căn cứ để lập dự toán, ký hợp đồng và thanh toán thay vì chỉ phụ thuộc vào thỏa thuận chung của đoàn phim", luật sư Hà nói.

Ngoài ra, đối với tác phẩm chuyển thể, quy định cũng làm rõ quyền lợi của tác giả nguyên tác. Chẳng hạn, biên kịch chuyển thể điện ảnh được hưởng 70% mức tiền bản quyền của biên kịch, phần còn lại thuộc về tác giả hoặc chủ sở hữu tác phẩm gốc.

Luật sư Hoàng Hà nhìn nhận, khi Nghị định 287 có hiệu lực từ ngày 1/9, sẽ có tác động tích cực.

Trước hết là làm cho giá trị lao động sáng tạo trong các dự án sử dụng ngân sách Nhà nước trở nên rõ ràng và có thể dự liệu hơn. Thay vì chủ yếu phụ thuộc vào cơ chế nhuận bút, thù lao, nghị định xác định cụ thể tiền bản quyền cho từng lĩnh vực, từng chức danh sáng tạo và còn có cơ chế tiền bản quyền khuyến khích.

Đáng chú ý, khi quyền tác giả, quyền liên quan mà Nhà nước đại diện chủ sở hữu được tiếp tục khai thác và phát sinh lợi nhuận, tác giả và các chức danh sáng tạo có thể được hưởng thêm tiền bản quyền khuyến khích theo mức đóng góp, với tổng mức không quá 10% lợi nhuận. 

Điều này tạo ra thông điệp quan trọng rằng người sáng tạo không chỉ được trả tiền để hoàn thành một tác phẩm mà còn có cơ hội được chia sẻ một phần giá trị kinh tế do tác phẩm tiếp tục tạo ra.

"Ở góc độ chính sách, cơ chế này có thể giúp các dự án Nhà nước cạnh tranh tốt hơn trong việc thu hút biên kịch, đạo diễn, nghệ sĩ và những người làm nghề có năng lực. Bởi quyền lợi của họ được xác định minh bạch hơn ngay từ khâu lập dự toán và hợp đồng.

Tuy nhiên nghị định chỉ tạo ra điều kiện pháp lý, còn khả năng giữ chân nhân lực sáng tạo phụ thuộc vào thực thi. 

Nếu mức chi vẫn thấp, thanh toán chậm, lợi nhuận khai thác thiếu minh bạch hoặc người sáng tạo khó kiểm chứng doanh thu thì động lực mà chính sách tạo ra sẽ bị giảm đáng kể", luật sư Hoàng Hà cho hay.