Xây dựng tiêu chuẩn quốc gia về thiết kế đường sắt thuận tiện cho người khuyết tật

Bộ Xây dựng đang lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo bộ Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) "Ứng dụng đường sắt - Thiết kế sử dụng thuận tiện cho người khuyết tật - Các yêu cầu chung", nhằm hoàn thiện khung kỹ thuật, bảo đảm khả năng tiếp cận cho người khuyết tật trong hệ thống đường sắt.

Dự thảo TCVN do Cục Đường sắt Việt Nam tổ chức xây dựng, hoàn thiện ở cấp cơ sở và trình thẩm định, gồm 3 phần: Phần 1 - Độ tương phản (mã số TC2553); Phần 2 - Thông tin (mã số TC2554); Phần 3 - Đặc trưng quang học và ma sát (mã số TC2555).

Theo đơn vị soạn thảo, trong tiến trình hiện đại hóa và mở rộng mạng lưới đường sắt, đặc biệt là hệ thống đường sắt đô thị, việc thiết lập và tuân thủ các bộ tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất là yêu cầu mang tính nền tảng.

Tại các quốc gia có ngành công nghiệp đường sắt phát triển, hệ thống tiêu chuẩn được xây dựng bài bản, bảo đảm tính tương thích và đồng bộ giữa các tuyến trong cùng mạng lưới, từ hạ tầng, phương tiện, tín hiệu - điều khiển, viễn thông đến thiết bị nhà ga và các cấu phần hỗ trợ vận hành.

Không chỉ dừng ở yêu cầu kỹ thuật, xu hướng phát triển giao thông bền vững trên thế giới còn đặt trọng tâm vào khả năng tiếp cận an toàn, chi phí hợp lý và thuận tiện cho mọi đối tượng, bao gồm người khuyết tật, người cao tuổi, trẻ em và các nhóm hành khách dễ bị tổn thương.

Khả năng tiếp cận độc lập, bình đẳng đối với giao thông công cộng không chỉ cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, việc làm và các dịch vụ y tế, xã hội.

Tại châu Âu, các yêu cầu này được quy định chặt chẽ trong các bộ tiêu chuẩn EN, hình thành khung kỹ thuật toàn diện cho thiết kế, thi công, lắp đặt và khai thác hệ thống đường sắt. Nhờ đó, người khuyết tật có thể tiếp cận giao thông đường sắt một cách thuận tiện, an toàn và không bị phân biệt.

Cụ thể, phương tiện phải được bố trí tay vịn, ghế ưu tiên, thiết bị hiển thị thông tin phù hợp, vị trí dành cho xe lăn, lối lên xuống thuận tiện. Hạ tầng nhà ga cần có đường dốc, tay vịn, gạch dẫn hướng cho người khiếm thị, lối đi không chướng ngại vật…

Trong khi đó, tại Việt Nam, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và tiêu chuẩn liên quan đến thiết kế phục vụ người khuyết tật đã được hình thành nhưng còn thiếu tính đồng bộ và chuyên sâu trong lĩnh vực vận tải hành khách công cộng, đặc biệt là đường sắt và đường sắt đô thị.

Các quy định hiện hành chủ yếu tập trung vào yêu cầu tiếp cận chung đối với công trình xây dựng; các thông số kỹ thuật đặc thù cho nhà ga, phương tiện và hệ thống thông tin hành khách chưa được chuẩn hóa đầy đủ.

Theo đánh giá của đơn vị soạn thảo, Việt Nam hiện chưa có một bộ TCVN thống nhất cho lĩnh vực này, dẫn đến quá trình thiết kế, xây dựng và khai thác thiếu cơ sở pháp lý đầy đủ, gây khó khăn cho công tác quản lý chất lượng và đánh giá mức độ phù hợp.

Trong bối cảnh quy hoạch phát triển đường sắt đô thị quốc gia đặt mục tiêu hình thành 5 hệ thống tại các đô thị lớn gồm: Hà Nội, TP.HCM, Quảng Ninh, Hải Phòng và Đà Nẵng, với 14 tuyến tại Hà Nội và 8 tuyến tại TP.HCM cùng một số tuyến bổ sung, yêu cầu chuẩn hóa thiết kế tiếp cận càng trở nên cấp thiết.

Các hệ thống này đều hướng tới hiện đại hóa, điện khí hóa và tự động hóa ở mức cao, do đó bảo đảm khả năng tiếp cận cho người khuyết tật cần được coi là yêu cầu cốt lõi để phát triển bền vững và bảo đảm công bằng xã hội.

"Việc xây dựng bộ TCVN 'Ứng dụng đường sắt - Thiết kế sử dụng thuận tiện cho người khuyết tật - Các yêu cầu chung' là cần thiết và cấp bách, nhằm chuẩn hóa các yêu cầu kỹ thuật, tạo nền tảng pháp lý cho thiết kế dễ tiếp cận trong hệ thống đường sắt đô thị, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng cho mọi hành khách", đơn vị soạn thảo nhấn mạnh.

Dự thảo tiêu chuẩn đề xuất xác lập các yêu cầu kỹ thuật mang tính nền tảng nhằm bảo đảm khả năng tiếp cận và di chuyển không chướng ngại vật trong toàn bộ hệ thống đường sắt, bao gồm hạ tầng và đầu máy - toa xe.

Đối tượng áp dụng là các tổ chức tham gia thiết kế, xây dựng, sản xuất, lắp đặt và đánh giá hệ thống, thiết bị, công trình liên quan đến hoạt động tiếp cận của người khuyết tật trong lĩnh vực đường sắt; gồm đơn vị tư vấn thiết kế, chủ đầu tư, đơn vị vận hành - khai thác, nhà sản xuất thiết bị và cơ quan quản lý chuyên ngành.

Bộ tiêu chuẩn định hướng thiết kế các thành phần hạ tầng như nhà ga, ke ga, lối tiếp cận, cầu bộ hành, thiết bị hỗ trợ lên tàu; các cấu phần trên phương tiện như khu vực lên xuống, bố trí chỗ ngồi, không gian xe lăn; cùng hệ thống truyền thông - thông tin phục vụ hành khách khuyết tật. Các yêu cầu tập trung vào nhóm người bị hạn chế khả năng di chuyển hoặc hạn chế về giác quan như khiếm thị, khiếm thính, khó giao tiếp.

Việc Bộ Xây dựng tổ chức lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện khung kỹ thuật thống nhất, làm cơ sở chuẩn hóa thiết kế trong lĩnh vực đường sắt đô thị, qua đó nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng cho mọi hành khách.

Hoàn thiện “khung chuẩn” cho đường sắt đô thị trong bối cảnh đầu tư tăng tốc

Bộ Xây dựng xin ý kiến rộng rãi đối với dự thảo Tiêu chuẩn Việt Nam “Ứng dụng đường sắt - cơ sở hạ tầng - tham số thiết kế tuyến cho đường sắt đô thị” nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý Nhà nước, đảm bảo an toàn xây dựng tuyến.