Một năm “chạy nước rút”, mở đường cho những tuyến đường sắt thế kỷ

Chắt lọc những chính sách "tốt nhất, mới nhất"

Những ngày cuối năm 2025, khi nhiều cơ quan đã bắt đầu bước vào giai đoạn tổng kết, tại trụ sở Cục Đường sắt Việt Nam, không khí làm việc vẫn sôi động như giữa cao điểm. Các phòng tham mưu từ kế hoạch, pháp chế, vận tải đến khoa học công nghệ, hợp tác quốc tế… đều tất bật rà soát từng văn bản, từng điều khoản.

Tất cả đang chuẩn bị cho thời điểm Luật Đường sắt 2025 chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 - dấu mốc được xem là bước ngoặt về khung pháp lý, mở đường cho việc triển khai hàng loạt dự án đường sắt quy mô lớn, hiện đại của đất nước.

Ông Nguyễn Tiến Thịnh, Phó cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam cho biết, nhịp làm việc căng thẳng này không phải mới diễn ra trong vài tháng cuối năm. Thực tế, hơn một năm qua, từ Bộ GTVT trước đây, nay là Bộ Xây dựng, đến các cục, vụ, Ban Quản lý dự án đường sắt, đã dồn toàn bộ tâm sức cho một nhiệm vụ đặc biệt: xây dựng, hoàn thiện thể chế, chính sách để phát triển đường sắt.

"Đây là giai đoạn chưa từng có về cường độ công việc", ông Thịnh chia sẻ. Sau khi Bộ Chính trị thông qua chủ trương đầu tư dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, Chính phủ yêu cầu Bộ Xây dựng phối hợp với các bộ, ngành hoàn thiện hồ sơ trình Quốc hội trong thời gian rất ngắn. Song song với đó là nhiệm vụ xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt cho dự án - yếu tố được xem là "chìa khóa" quyết định khả năng triển khai nhanh, hiệu quả.

Đáng chú ý, toàn bộ quá trình này diễn ra đồng thời với việc xây dựng dự thảo Luật Đường sắt (sửa đổi). "Một mặt phải thiết kế cơ chế đặc thù cho dự án cụ thể, mặt khác phải luật hóa các chính sách mang tính nền tảng, lâu dài cho cả ngành", ông Thịnh nói.

Theo Phó cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam, trong quá trình xây dựng thể chế, các đơn vị đã rà soát toàn bộ các cơ chế, chính sách mới nhất từng được Quốc hội cho phép áp dụng thông qua các luật, nghị quyết đối với những dự án, địa phương trọng điểm. Đồng thời, nghiên cứu các chính sách đang được đề xuất trong dự thảo Luật Đường sắt (sửa đổi) để lựa chọn, tích hợp những nội dung phù hợp nhất.

Mục tiêu xuyên suốt là xây dựng cơ chế đặc thù, đặc biệt gắn với việc đơn giản hóa, cắt giảm thủ tục, rút ngắn thời gian chuẩn bị và thi công dự án. Không chỉ dừng ở việc đầu tư hạ tầng, các chính sách còn hướng tới chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp đường sắt trong nước, từng bước làm chủ công nghệ đúng với định hướng phát triển bền vững, lâu dài của ngành.

Khi chủ trương đầu tư dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam vừa được Quốc hội thông qua, Bộ Xây dựng gần như không có "khoảng nghỉ".

Ngay lập tức, hồ sơ trình các cấp có thẩm quyền về dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng tiếp tục được hoàn thiện. Cùng với đó là việc xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù để triển khai đầu tư hệ thống đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM - những "bài toán" lớn của phát triển đô thị hiện đại.

Đến giai đoạn trình Quốc hội Dự án Luật Đường sắt, một trong những yêu cầu khó nhất là phải thể chế hóa kịp thời các cơ chế, chính sách đã được Quốc hội thông qua trong các nghị quyết về chủ trương đầu tư dự án đường sắt quan trọng quốc gia, đưa vào Luật Đường sắt để tạo thuận lợi cho triển khai dự án ngay từ giữa năm 2025.

Luật Đường sắt được Quốc hội thông qua vào tháng 6/2025, mở ra giai đoạn tiếp theo với khối lượng công việc không kém phần nặng nề: xây dựng nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành. Yêu cầu đặt ra là các văn bản dưới luật phải được ban hành, có hiệu lực đồng bộ với Luật từ 1/1/2026, bảo đảm hành lang pháp lý thông thoáng, rõ ràng cho các chủ thể tham gia đầu tư, xây dựng, vận hành đường sắt.

"Có những thời điểm, anh em làm việc liên tục cả ngày lẫn đêm, cuối tuần vẫn họp. Hồ sơ, tài liệu luôn đặt trên bàn", một cán bộ tham gia soạn thảo chia sẻ. Những đêm sáng đèn tại trụ sở Bộ Xây dựng, Cục Đường sắt Việt Nam đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong suốt quá trình "chạy nước rút" này.

Một năm với khối lượng công việc kỷ lục

Báo cáo tại phiên họp Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm, dự án quan trọng quốc gia lĩnh vực đường sắt đầu tháng 1/2026, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Bùi Xuân Dũng - Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo - cho biết, thực hiện các nghị quyết của Trung ương Đảng, các kết luận của Bộ Chính trị, cùng sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, Bộ Xây dựng đã chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành hoàn thành 6 nhóm nhiệm vụ lớn, tạo dựng khung pháp lý căn bản cho triển khai các dự án.

Trong đó, Bộ đã tham mưu Chính phủ trình Quốc hội ban hành điều chỉnh, bổ sung hai luật quan trọng là Luật Đường sắt và Luật Xây dựng; cùng năm nghị quyết về phê duyệt chủ trương đầu tư các dự án quan trọng quốc gia và thí điểm các cơ chế, chính sách đặc thù cho phát triển đường sắt đô thị, bổ sung hình thức đầu tư, tách giải phóng mặt bằng thành các dự án độc lập.

Song song, Bộ Xây dựng phối hợp với Bộ Tài chính tham mưu trình Quốc hội ban hành Luật Quy hoạch và Luật Đầu tư; tham mưu Chính phủ ban hành nhiều nghị định, nghị quyết triển khai các nghị quyết của Quốc hội về đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và đường sắt đô thị tại Hà Nội, TP.HCM.

Đặc biệt, các nghị định quy định về thiết kế kỹ thuật tổng thể, cơ chế đặc thù cho dự án đường sắt; về phát triển khoa học, công nghệ, chuyển giao công nghệ lĩnh vực đường sắt; về giao nhiệm vụ, đặt hàng cho doanh nghiệp Việt Nam trong lĩnh vực công nghiệp đường sắt… đã từng bước cụ thể hóa định hướng lớn thành các quy định có thể áp dụng ngay trong thực tiễn.

Bên cạnh hệ thống văn bản pháp luật, Bộ Xây dựng còn tham mưu Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045; phối hợp trình các đề án phát triển công nghiệp đường sắt và tái cơ cấu Tổng công ty Đường sắt Việt Nam.

Các tiêu chuẩn, quy chuẩn cho đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và đường sắt đô thị cũng được xây dựng, ban hành đồng bộ. Cùng với đó là việc kiện toàn tổ chức quản lý thực hiện dự án, thành lập các ban chỉ đạo chuyên trách, phân công rõ trách nhiệm cho từng thứ trưởng, từng cục, vụ, viện, trường đại học, ban quản lý dự án và nhóm chuyên gia.

Từ đào tạo nhân lực, hoàn thiện thể chế đến giải pháp kỹ thuật, công nghệ, tất cả được triển khai theo một "bản đồ" rõ ràng, có phân vai cụ thể.

Có thể thấy, chỉ trong khoảng một năm, Bộ Xây dựng và các bộ, ngành đã trình và ban hành 4 luật, 8 nghị quyết, 3 nghị định, 1 đề án cùng nhiều dự thảo nghị định, đề án khác đang tiếp tục được hoàn thiện. Đây không chỉ là con số ấn tượng về khối lượng công việc, mà quan trọng hơn đây là nền tảng pháp lý mang tính căn bản, lâu dài cho phát triển đường sắt Việt Nam.

Đánh giá tại phiên họp thứ 5 của Ban Chỉ đạo, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính khẳng định Bộ Xây dựng cùng các bộ, ngành, địa phương đã chủ động, nỗ lực và đạt được những kết quả rất quan trọng trong hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách. Những văn bản pháp luật được xây dựng, ban hành kịp thời đã tạo hành lang pháp lý căn bản để triển khai các dự án.

Thủ tướng nhấn mạnh, giai đoạn tới là thời điểm then chốt, đòi hỏi các bộ, ngành, địa phương tiếp tục quán triệt tinh thần quyết tâm cao, nỗ lực lớn, hành động quyết liệt và hiệu quả, để những nền móng pháp lý đã được đặt ra thực sự chuyển hóa thành các công trình, dự án cụ thể, góp phần hiện đại hóa hạ tầng giao thông và thúc đẩy phát triển đất nước nhanh, bền vững.

Từ những đêm sáng đèn bên bàn làm việc đến các văn bản pháp luật được thông qua, chặng đường một năm qua cho thấy sự nỗ lực hiếm có trong xây dựng thể chế. Đó chính là bước chuẩn bị thầm lặng nhưng có ý nghĩa quyết định, mở ra hành trình mới cho đường sắt Việt Nam.

Infographic: 1 năm “siêu nỗ lực” khởi động các dự án đường sắt lớn

Thực hiện các nghị quyết, kết luận của Bộ Chính trị, Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính - Trưởng Ban chỉ đạo các công trình dự án đường sắt trọng điểm đã quyết liệt chỉ đạo Bộ Xây dựng, các bộ ngành, địa phương nỗ lực triển khai...